Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Aleksandra Polak – ekspertka ds. europejskich, analityczka Global.Lab i Fundacji Kaleckiego. Absolwentka Kolegium Europejskiego w Natolinie, University of Sussex i Uniwersytetu Warszawskiego.

Prezes Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej 10 maja na konferencji prasowej w Poznaniu ogłosił nowy program walki ze smogiem. W ramach „krajowego pakietu czystego powietrza”, który miałby objąć 3 mln budynków jednorodzinnych, najmniej zamożni właściciele domów jednorodzinnych mogliby liczyć na dofinansowanie kosztów prac termomodernizacyjnych w wysokości od 60 do nawet 90 proc. NFOŚiGW, który podlega Ministerstwu Środowiska, planuje przeznaczyć na ten cel 25 mld zł.

Czy rząd wreszcie poważnie podszedł do problemu milionów słabo lub wcale nieocieplonych domów jednorodzinnych, w których pali się niskiej jakości węglem w starych piecach?

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej 22 lutego orzekł, że Polska w latach 2007-15 złamała unijne przepisy dotyczące jakości powietrza, wielokrotnie przekraczając dobowe normy stężenia toksycznego pyłu zawieszonego PM10. Polska nie podejmowała również odpowiednich działań zmierzających do zapewnienia, aby okres występowania przekroczeń wartości dopuszczalnych stężenia PM10 w powietrzu był możliwie jak najkrótszy. W ten sposób przegraliśmy spór z Komisją Europejską, która w czerwcu 2016 roku pozwała nasz kraj o uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego. Poza Polską podobny wyrok usłyszała dotychczas tylko Bułgaria, która za brudne powietrze została skazana w kwietniu 2017 roku.

Nie oznacza on automatycznego nałożenia wielomilionowych kar finansowych – aby ich uniknąć, musimy jak najszybciej podjąć skuteczne działania naprawcze i przekonać Komisję Europejską, że jakość powietrza jest w Polsce kwestią priorytetową.

Przeczytaj też: Polska rozdysponowała dopiero 34 z 90 mld euro, które mamy do wydania do 2020 r.

Polityka spójnościPolityka spójności Danuta Pawłowska

Smog nasz powszedni

Chociaż zanieczyszczenie powietrza występuje w Polsce cały rok, to najbardziej uwidacznia się w postaci smogu podczas okresu grzewczego. Smog, z którym mamy do czynienia, to tzw. smog kwaśny (londyński) występujący w miesiącach zimowych. Powstaje w wyniku jednoczesnego występowania wysokiego zanieczyszczenia powietrza oraz zjawisk naturalnych – dużej wilgotności i braku wiatru. W takich warunkach powietrze staje się nieprzejrzyste i nabiera charakterystycznego zapachu.

W skład smogu wchodzą dwutlenek siarki (SO2), dwutlenek azotu i tlenki azotu (NO2, NOx), tlenek węgla (czad) oraz zanieczyszczenia pyłowe: PM10 (pył zawieszony, w którym mieści się frakcja cząstek poniżej 10 mikrometrów) i PM2,5 (pył zawieszony, w którym mieści się frakcja cząstek poniżej 2,5 mikrometra). Pyły zawieszone przenikające do układu oddechowego i układu krwionośnego zawierają m.in. toksyczne metale ciężkie oraz przyczyniające się do rozwoju nowotworów benzopireny. Smog zwiększa ryzyko zachorowań m.in. na raka płuc i krtani, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, astmę, niewydolność serca i miażdżycę tętnic.

Polskie powietrze jest najbrudniejsze w Unii Europejskiej. Według rankingu WHO 33 z 50 miast z najgorszą jakością powietrza w Europie leży w Polsce. Siedem polskich miast znajduje się w pierwszej dziesiątce. Skąd biorą się zanieczyszczenia? Aż 88 proc. emisji rakotwórczych wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (w tym benzo(a)pirenu) i prawie 50 proc. zanieczyszczeń pyłami zawieszonymi PM10 i PM2,5 ma swoje źródło w tzw. niskiej emisji. Niska emisja to emisja szkodliwych pyłów i gazów z kominów na wysokości maksymalnie 40 metrów nad ziemią. Wynika przede wszystkim z ogrzewania indywidualnych gospodarstw domowych przy użyciu węgla i innych paliw stałych, często za pomocą starych i niespełniających standardów emisyjnych pieców oraz niskiej jakości paliw.

Jednym z najbardziej efektywnych narzędzi walki z zanieczyszczeniami powietrza pochodzącymi z niskiej emisji jest termomodernizacja – zestaw działań remontowych i modernizacyjnych prowadzących do zmniejszenia zużycia energii w budynkach, a także całkowitej lub częściowej zamiany źródeł energii na bardziej ekologiczną. Głęboka termomodernizacja może pozwolić na ograniczenie zużycia energii cieplnej nawet czterokrotnie, zmniejszyć zapotrzebowanie na ogrzewanie za pomocą pieców, a w rezultacie ograniczyć emisję szkodliwych substancji.

Dotychczas programami termomodernizacyjnymi były objęte głównie budynki użytku publicznego i budynki wielorodzinne. Tymczasem ponad połowa Polaków mieszka w domach jednorodzinnych.

Domy jednorodzinne w 70 proc. są ocieplane słabo lub wcale, a główne źródło ich ogrzewania stanowi zazwyczaj kocioł lub piec węglowy. Kolejne 14 proc. domów jest ogrzewane kotłem na drewno lub inny rodzaj biomasy. Wiele z nich posiada stare, niespełniające standardów emisyjnych piece, w których palony jest słabej jakości węgiel.

Chociaż eksperci od dawna alarmowali o potrzebie termomodernizacji domów jednorodzinnych, to zdecydowana większość dotychczasowych programów dotyczyła budynków wielorodzinnych i użyteczności publicznej. Wyjątkiem był uruchomiony w 2015 roku pilotażowy program „Ryś – termomodernizacja budynków jednorodzinnych”. Opracowany we współpracy z inicjatywą Efektywna Polska miał zwiększyć możliwości energetyczne domów przez dofinansowanie prac remontowych prowadzących do kompleksowej termomodernizacji oraz wprowadzenia nowoczesnych rozwiązań technicznych. Na budżet programu na lata 2015-23 przeznaczono 400 mln zł. W lipcu 2016 roku Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej ogłosił zamknięcie Rysia. Chociaż rząd zapowiedział powstanie alternatywnego programu w jego miejsce, dopiero teraz doczekaliśmy się nowej propozycji.

Przeczytaj też: Tryumf babci endeczki. O rozczarowaniu Unią Europejską [SKARŻYŃSKI]

Polityka spójnościRys. Jacek Gawłowski

Unia Europejska na ratunek ekologii

Środki na termomodernizację budynków, którymi dysponuje polski rząd, w przeważającym stopniu pochodzą z funduszy polityki spójności – głównego narzędzia inwestycyjnego Unii Europejskiej. Polepszenie efektywności energetycznej jest jednym z jej priorytetów na lata 2014-20. Polityka spójności jest realizowana na dwóch poziomach: krajowym i regionalnym (na poziomie województw).

Głównym źródłem finansowania działań w obszarze walki ze smogiem w Polsce jest ogólnokrajowy program operacyjny „Infrastruktura i środowisko” na lata 2014-20” (POIiŚ 2014-20). Jest on finansowany z Funduszu Spójności przy wsparciu środków z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) i zarządzany przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Na POIiŚ 2014-20 przeznaczono 27,4 mld euro.

Na wspieranie efektywności energetycznej, inteligentnego zarządzania energią i wykorzystywania odnawialnych źródeł energii w infrastrukturze publicznej wygospodarowane jest w POIiŚ ponad 1,8 mld euro z Funduszu Spójności oraz 323 mln euro wkładu krajowego. Pieniądze te mają być przeznaczone na modernizację budynków użyteczności publicznej oraz budynków wielorodzinnych, bez uwzględnienia domów jednorodzinnych. Ponadto w wykazie dużych projektów POIiŚ 2014-20 widnieje tylko jeden projekt związany ze zmniejszeniem emisyjności gospodarki i efektywnością energetyczną – „Kompleksowa modernizacja energetyczna wybranych państwowych placówek szkolnictwa artystycznego w Polsce”. Dla porównania: w tym samym wykazie znajduje się aż 75 projektów budowy autostrad i dróg ekspresowych.

Poza programami krajowymi fundusze unijne przeznaczone są na 16 regionalnych programów operacyjnych (RPO) finansowanych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. W ramach programów regionalnych fundusze unijne rozdysponowywane są przez zarządy województw. Najwięcej środków – 3,47 mld euro – otrzymuje województwo śląskie. Chociaż pięć z siedmiu polskich miast z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem znajduje się właśnie w województwie śląskim, na ten obszar w RPO 2014-20 przeznaczono jedynie 6,5 proc. wszystkich środków (227 mln z 3,47 mld euro).

Ponadto mimo iż za ponad 60 proc. zanieczyszczeń w tym województwie odpowiada emisja z domów jednorodzinnych, regionalny program operacyjny podobnie jak program ogólnokrajowy finansuje modernizację energetyczną jedynie budynków wielorodzinnych oraz użyteczności publicznej.

Przeczytaj też: Marek Prawda dla "Wyborczej": W nowym budżecie UE są pieniądze na obronność i bezpieczeństwo, bo to nie tylko klub na dobrą pogodę

Dyrektor przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Warszawie Marek PrawdaDyrektor przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Warszawie Marek Prawda Eastway /REPORTER / East News

Powietrze dla rodzin

Na początku 2017 roku rząd ogłosił 14-punktowy program „Czyste powietrze”, który swoimi działaniami miał obejmować budynki jednorodzinne. Dotychczas zrealizowano jednak tylko jeden punkt – wprowadzono normy jakości dla kotłów. Utknął kluczowy projekt wprowadzenia norm jakości paliw stałych. W dniu ogłoszenia wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE premier Mateusz Morawiecki przedstawił kolejny projekt: „Stop smog”, pilotażowy program dla domów jednorodzinnych należących do niezamożnych Polaków. „Stop smog” ma kosztować 180 mln zł. Pierwszym miastem, które obejmie, jest Skawina w województwie małopolskim. Docelowo w programie wezmą udział 22 gminy. Poza zapowiedziami Morawieckiego brakuje jednak konkretów.

16 marca premier powołał byłego wiceministra przedsiębiorczości i technologii Piotra Woźnego na stanowisko pełnomocnika Prezesa Rady Ministrów ds. programu „Czyste powietrze”. Jednym z zadań Woźnego jest opracowanie i wprowadzenie działań naprawczych mających na celu uniknięcie płacenia kar związanych z wyrokiem Trybunału. Pełnomocnik ma również pracować nad optymalizacją wykorzystania środków publicznych na poprawę jakości powietrza dostępnych w perspektywie budżetowej 2014-20. Z medialnych wypowiedzi Woźnego wynika, że kwestia wpływu ogrzewania budynków jednorodzinnych na smog została w końcu dostrzeżona i planowane są przekierowania funduszy na termomodernizację. Jednak patrząc na dotychczasową działalność rządu w tym zakresie, można się spodziewać powolnych zmian.

Teraz do gry włączył się Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, zapowiadając przeznaczenie 25 mld zł na dofinansowanie prac termomodernizacyjnych w budynkach jednorodzinnych. „Krajowy pakiet czystego powietrza” to projekt wieloletni, rozłożony na 10-12 lat. Najubożsi będą mogli liczyć na dopłaty w wysokości nawet 90 proc. kosztów termomodernizacji. Zamożniejsi właściciele domów jednorodzinnych mają zostać objęci ulgą podatkową – będą mogli odliczyć 40 proc. poniesionych wydatków przy rocznym zeznaniu podatkowym. 7 mld zł środków będzie pochodzić z dotacji unijnych.

Rząd zapowiedział też negocjacje z Komisją Europejską dotyczące powołania w kolejnej unijnej perspektywie budżetowej (2021-27) specjalnego programu operacyjnego „Czyste powietrze”, z którego miałyby być finansowane dalsza walka ze smogiem i masowa termomodernizacja polskich domów. Należy mieć nadzieję, że zarówno w krajowym, jak i w regionalnych programach operacyjnych kwestia termomodernizacji domów jednorodzinnych i wymiany pieców stanie się wreszcie priorytetowa. Poprawa jakości powietrza w Polsce wymaga ogromnych nakładów finansowych. Bez dobrze zagospodarowanych funduszy unijnych Polska nie ma szans na wygranie walki ze smogiem.

***

Projekt „Future is Now – Przyszłość jest Teraz” jest współfinansowany przez Dyrekcję Generalną ds. Polityki Regionalnej i Miejskiej (DG REGIO) Komisji Europejskiej. Informacje i poglądy przedstawione na tej stronie są wyłącznie opiniami autorów i niekoniecznie odzwierciedlają oficjalne stanowisko Unii Europejskiej. Ani instytucje i organy Unii Europejskiej, ani żadna osoba działająca w ich imieniu nie mogą być pociągnięte do odpowiedzialności za wykorzystanie zawartych tu informacji.

Dyrektor przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Warszawie Marek Prawda

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.