Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

„Przyjechaliśmy furmankami, zatrzymali się przed sklepem, chciałem kupić papierosy i pastę do butów. Idziemy z »Wichrem«”, nagle z którejś tam furmanki zeskakuje »Twardy« z erkaemem wycelowanym na nas i krzyczy:

– Hände Hoch!

– »Twardy«! Co robicie! – krzyknął »Wicher«.

»Twardy« mało się nie przewrócił, gdy się obudził, bo on spał.

– Panowie, jak Boga kocham – tłumaczył się – śniło mi się, że Niemcy idą. – Byliśmy zmęczeni, ludzie w marszu spali.

Lubiłem to obserwować. Stawałem na zakręcie ścieżki; kto spał, szedł prosto, kto nie spał – zakręcał” – to jedna z relacji przytoczonych przez Mariusza Mazura w książce „Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945-1956 . Aspekty mentalno-psychologiczne”. Publikacja otrzymała tegoroczną Nagrodę Historyczną m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego.

Gala online Nagrody Historycznej m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego

Jury doceniło, że choć książka podejmuje temat „żołnierzy wyklętych”, którzy stali się bohaterami masowej wyobraźni, a ich biografie są instrumentalnie wykorzystywane w propagandzie, to jednak autor napisał książkę wolną od politycznych intencji i niepodległą wobec intelektualnych schematów. Historyk wykorzystał wiedzę psychologiczną do nakreślenia portretu polskich partyzantów – obrazu pełnego niuansów i empatycznych rozważań. Skoncentrował się nie na potyczkach zbrojnych i liczebności oddziałów, lecz na mentalności, stanach psychicznych, uczuciach i lękach.

„Z kart książki prof. Mazura wyłania się sugestywny obraz tysięcy w większości młodych Polaków, ale i Polek, którzy z różnych zresztą powodów zasilili w drugiej połowie lat czterdziestych szeregi antykomunistycznego podziemia zbrojnego – napisał w laudacji prof. Andrzej Friszke. – Jego praca pozwala nam nie tylko poznać motywy, jakimi się kierowali, ale także wniknąć z skomplikowany wbrew pozorom świat ich wartości i przekonań.

Prof. Mazur, nie ulegając tak modnej dziś językowej egzaltacji, chłodnym okiem badacza odtwarza krok po kroku ich stan psychiczny oraz zmiany w nim zachodzące, a także zachowania zarówno w sytuacjach ekstremalnych, jak i tych związanych z codzienną egzystencją partyzantów.

Prowadzi nas przez ich doświadczenie śmierci, zadawanej zarówno uzbrojonym przeciwnikom, jak i bezbronnym cywilom, a nawet niedawnym kolegom z oddziału. Pisze też o miłości i nienawiści, przyjaźni i zdradzie, wreszcie o rycerskiej szlachetności, ale i barbarzyńskim okrucieństwie” (całość laudacji poniżej).

W jury obok prof. Friszkego zasiadają: prof. Antoni Dudek, prof. Dobrochna Kałwa, prof. Andrzej Kunert, prof. Jan Kofman, Tomasz Łubieński, dr Anna Machcewicz, Katarzyna Madoń-Mitzner, dr Tomasz Makowski, Małgorzata Szejnert, prof. Daria Nałęcz i Andrzej Wielowieyski.

Laureat otrzymał 50 tys. zł i statuetkę – replikę temperówki patrona nagrody zaprojektowaną przez Jacka Kowalskiego z Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.

Statuetka Nagrody Historycznej m.st. Warszawy im. Kazimierza MoczarskiegoStatuetka Nagrody Historycznej m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego Proj. Jacek Kowalski, ASP, Warszawa

Do Nagrody było nominowanych 10 publikacji:

– Przemysław Gasztold, „Towarzysze z betonu. Dogmatyzm w PZPR 1980-1990”, Instytut Pamięci Narodowej;

– Grzegorz Gauden, „Lwów – kres iluzji. Opowieść o pogromie listopadowym 1918”, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”;

– Barbara Jundo-Kaliszewska, „Zakładnicy historii. Mniejszość polska w postradzieckiej Litwie”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego;

– Ryszard Kaczmarek, „Powstania śląskie 1919-1920-1921. Nieznana wojna polsko-niemiecka”, Wydawnictwo Literackie;

– Tomasz Kozłowski, „Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989-1990”, Instytut Pamięci Narodowej;

– Piotr M. Majewski, „Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu” , Wydawnictwo Krytyki Politycznej;

– Mariusz Mazur, „Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945-1956”, Bellona, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej;

– Irena Paczyńska, „Aktion gegen Universitäts-Professoren (Kraków, 6 listopada 1939 roku) i okupacyjne losy aresztowanych”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego;

– Patryk Pleskot, „Góry i teczki. Opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego”, Instytut Pamięci Narodowej;

– Dariusz Rosiak, „Bauman”, Mando.

Nagroda Historyczna m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego 2020 - nominowane książkiNagroda Historyczna m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego 2020 - nominowane książki (materiały prasowe)

Prof. Mariusz Mazur – laureat Nagrody Historycznej m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego

Prof. Mariusz Mazur pracuje w Katedrze Metodologii i Badań nad XX-XXI w. w Instytucie Historii na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Zajmuje się szeroko pojętą problematyką Polski Ludowej, totalitaryzmu, autorytaryzmu, mechanizmami manipulacji i indoktrynacji, w tym języka, próbą opisu mentalności władzy oraz społeczeństwa. W swoich pracach wykorzystuje metodologię wymykającą się klasycznemu postrzeganiu historii.

Jest autorem pięciu książek monograficznych. Za książkę „O człowieku tendencyjnym. Obraz nowego człowieka w propagandzie komunistycznej Polski Ludowej i PRL 1944-1956” (2009) otrzymał m.in. pierwszą nagrodę Porozumienia Wydawców Książki Historycznej KLIO w kategorii autorskiej i Nagrodę im. Jerzego Giedroycia. Książka „Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945-1956 . Aspekty mentalno-psychologiczne” (2019) otrzymała nominacje do Nagród Historycznych „Polityki” i Nagrody im. Pierwszego Rektora Uniwersytetu Łódzkiego Prof. Tadeusza Kotarbińskiego.

Wydawcą nagrodzonej książki jest Bellona we współpracy z Wydawnictwem UMCS.

Grzegorz Gauden laureatem Nagrody Młodzieżowych Klubów Historycznych im. Kazimierza Moczarskiego

Ponadto obok głównej nagrody po raz piąty została wręczona Nagroda Młodzieżowych Klubów Historycznych im. Kazimierza Moczarskiego. Młodzież z 12 szkół średnich, w tym czterech warszawskich, ogłosiła, że „Ołówek Kazimierza Moczarskiego”, również zaprojektowany przez Jacka Kowalskiego, trafi do rąk Grzegorza Gaudena, autora książki „Lwów – kres iluzji. Opowieść o pogromie listopadowym 1918” (2019, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”).

Grzegorz Gauden, 'Lwów - kres iluzji. Opowieść o pogromie listopadowym 1918', Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych 'Universitas'Grzegorz Gauden, 'Lwów - kres iluzji. Opowieść o pogromie listopadowym 1918', Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych 'Universitas' (materiały prasowe)

Książka, która kilka tygodni temu została przetłumaczona na ukraiński, jest opisem pogromu, którego na żydowskich mieszkańcach dopuścili się polscy sąsiedzi i żołnierze. W wyniku tragicznego zdarzenia zginęło co najmniej 70 osób, a kilkaset zostało rannych.

– Decyzja o tym, komu zostanie przyznana Nagroda Młodzieżowych Klubów Historycznych im. Kazimierza Moczarskiego, w tym roku zapadła po trzech głosowaniach online w obecności przedstawicieli wszystkich 12 klubów w Polsce – mówi Adam Rębacz z Fundacji im. Kazimierza i Zofii Moczarskich. – Bezwzględną większość, czyli głosy siedmiu klubów, zdobył Grzegorz Gauden za książkę „Lwów. Kres iluzji. Opowieść o pogromie listopadowym 1918”. Za niezwykle ważny temat nieobecny w szkole, a przy tym ciekawie i rzetelnie napisaną książkę o relacjach polsko-żydowskich i polsko-ukraińskich.

Grzegorz GaudenGrzegorz Gauden Fot. Albert Zawada / Agencja Gazeta

Nagroda Historyczna m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego online

W tym roku finał nagrody odbył się podczas wydarzenia online. Prowadzącym wydarzenie był Maciej Orłoś, a gospodarzem Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie.

Nagroda Historyczna m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego, ustanowiona w grudniu 2018 roku uchwałą Rady m.st. Warszawy, jest kontynuacją nagrody powstałej w 2009 roku za najlepszą książkę poświęconą najnowszej historii Polski. To jedna z najważniejszych nagród historycznych w kraju, a jej laureatami byli m.in.: Timothy Snyder, Karol Modzelewski, Jerzy Kochanowski, a w ubiegłym roku Olga Linkiewicz. Jury pod przewodnictwem prof. Andrzeja Friszkego nagradza publikacje podejmujące tematy, które frapują nie tylko naukowców i miłośników historii. Pogłębiona refleksja nad najnowszą historią Polski pozwala bowiem zrozumieć również bieżącą rzeczywistość i światopoglądowe spory, które toczymy do dziś.

Nagroda jest także uczczeniem pamięci Kazimierza Moczarskiego, dziennikarza i prawnika, demokraty i żołnierza Armii Krajowej, po wojnie przez 11 lat więzionego przez komunistów. Był autorem „Rozmów z katem”, niezwykłego zapisu rozmów z Jürgenem Stroopem, likwidatorem warszawskiego getta, z którym dzielił jedną celę więzienia na warszawskim Mokotowie.

Fundatorem i organizatorem nagrody jest Miasto Stołeczne Warszawa. Współorganizatorami są: Dom Spotkań z Historią oraz Fundacja im. Kazimierza i Zofii Moczarskich. Patronem medialnym jest „Gazeta Wyborcza”. Partnerami są Biblioteka Narodowa i Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie.

Laudacja prof. Andrzeja Friszkego

Książka prof. Mariusza Mazura, która otrzymuje tegoroczną nagrodę zawiera w swoim tytule jasną deklarację. Stanowi portret zbiorowy żołnierzy powojennej partyzantki antykomunistycznej. Portret zbiorowy to jeden z najtrudniejszych gatunków historiografii. Jego przygotowanie wymaga nie tylko wszechstronnej znajomości źródeł, ale i zdolności ich syntetycznej analizy. To jednak dopiero punkt wyjścia – taki, jaki dla malarza stanowi odpowiednio zagruntowane płótno oraz starannie dobrane farby i pędzle. Wszak wartości artystycznej obrazów nie mierzymy jakością płótna, farb czy nawet ram, w jakie zostały oprawione. One są istotne, ale to nie one przecież rozstrzygają o znaczeniu dzieła. Podobnie jest z książkami. Często zgromadzony imponujący materiał źródłowy, zostaje poddany przez autora tak słabej analizie, że końcowy efekt rozczarowuje, pozostawiając uczucie niedosytu. Zdarza się jednak, i to jest właśnie przypadek nagradzanej dziś książki, że autorowi udaje się z mozaiki jednostkowych faktów, celnie dobranych cytatów oraz przemyślanych komentarzy, stworzyć dzieło wybitne.

Mariusz Mazur wykorzystał dzienniki partyzantów i materiały z epoki, relacje złożone po latach, poddając źródła wnikliwej analizie. Podobnie zanalizował liczne publikacje historyków, sięgnął do prac z zakresu psychologii, zwłaszcza dotyczących reakcji żołnierzy w warunkach wojny, konfliktu, zagrożenia. Odniósł się do doświadczeń społecznych i psychologicznych młodych ludzi w czasie wojny, zwłaszcza ze wsi i małych miast, gdyż z tej grupy socjologicznej wywodziła się większość powojennych partyzantów. Próbował opisać relacje z otoczeniem, czyli mieszkańcami wsi, w okolicach których przebywali partyzanci. Analizował sytuację dowódców, ich relacje z podwładnymi, granice narzucania autorytetu, ale też wynikające stąd problemy i trudności. Określił horyzont poznawczy „ludzi lasu”, ich oceny i stereotypy, systemy przekonań, zakres wiedzy o sytuacji w Polsce, nadzieje i obawy wiązane z przyszłością kraju i własnym losem.

O skali problemów, które analizował autor informują tytuły podrozdziałów, układających się w precyzyjnie sporządzoną diagnozę: poczucie władzy i wyższości, odwaga, brawura, radość i smutek, nienawiść, strach i lęk, stres, wyczerpanie, odrętwienie, samotność indywidualna, podejrzliwość i przekonanie o zdradzie, doświadczenie śmierci, zabijanie, samobójstwa, zmęczenie, głód. Te doświadczenia i odczucia psychologiczne określają sytuację człowieka w sytuacji trwałej mobilizacji i walki, ale też często osamotnienia, mimo oparcia o grupę, oddział, kolegów, znajdujących się w takiej samej sytuacji. Mariusz Mazur nie idealizuje partyzantów, pisze o postawach i zachowaniach szlachetnych i drastycznych, niekiedy zbrodniczych, zawsze jednak stara się zrozumieć powody, okoliczności tkwiące w systemie wartości, doświadczeń, emocji, obaw. Stara się zrozumieć, dogłębnie poznać, zarazem być ostrożny w ocenach.

Z kart książki prof. Mazura wyłania się sugestywny obraz tysięcy, w większości młodych Polaków, ale i Polek, którzy z różnych zresztą powodów, zasilili w drugiej połowie lat czterdziestych szeregi antykomunistycznego podziemia zbrojnego. Jego praca pozwala nam nie tylko poznać motywy jakimi się kierowali, ale także wniknąć z skomplikowany wbrew pozorom świat ich wartości i przekonań. Prof. Mazur, nie ulegając tak modnej dziś językowej egzaltacji, chłodnym okiem badacza, odtwarza krok po kroku ich stan psychiczny oraz zmiany w nim zachodzące, a także zachowania zarówno w sytuacjach ekstremalnych, jak i tych związanych z codzienną egzystencją partyzantów. Prowadzi nas przez ich doświadczenie śmierci, zadawanej zarówno uzbrojonym przeciwnikom, jak i bezbronnym cywilom, a nawet niedawnym kolegom z oddziału. Pisze też o miłości i nienawiści, przyjaźni i zdradzie, wreszcie o rycerskiej szlachetności, ale i barbarzyńskim okrucieństwie.

Znaczenie portretu zbiorowego uczestników powojennego podziemia, nakreślonego przez laureata na stronach nagrodzonej książki, nie polega jednak tylko na jego warsztatowej biegłości. Dzieło prof. Mazura nie tylko poszerza stan naszej wiedzy o przeszłości, ale niesie też aktualne przesłanie. Pokazuje bowiem, że w czasach w których temat tzw. żołnierzy wyklętych, czy jak kto woli niezłomnych, stał się narzędziem propagandy partii rządzącej, można napisać książkę wolną od politycznych intencji oraz wierną zasadzie sine ira et studio. Książkę, która nie próbuje przedstawiać tych ludzi jako postaci ze spiżu, jak chcą ich dziś widzieć bezkrytyczni gloryfikatorzy, ale unika też wpadania w tony tak dobrze znane z historiografii epoki PRL, szermującej sloganami o zbrodniarzach i „bandach reakcyjnego podziemia”.

Mariusz Mazur, „Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945-1956. Aspekty mentalno-psychologiczne”, Bellona, UMCS, Warszawa-Lublin 2019, ss.495.

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.