Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

„Policjanci. Wizerunek Żydowskiej Służby Porządkowej w getcie warszawskim”
Katarzyna Person
Żydowski Instytut Historyczny

„Postawa policjantów przesądziła o bezbrzeżnym okrucieństwie akcji deportacyjnej. W getcie mówiono o ich niebywałej brutalności wobec dzieci, ludzi chorych i starszych, opowiadano o rabinie, którego mieli zabrać w chwili, kiedy udzielał ślubu swojemu bratu, i o tych, którzy wlekli na Umschlagplatz członków swych rodzin – te opowieści podsycały nienawiść” – pisze Katarzyna Person w pierwszej tak kompletnej publikacji o Służbie Porządkowej getta warszawskiego.

Ten temat przez wiele lat był podatny na manipulacje i przekłamania. W Izraelu nawet w latach 50. po procesach policjantów i funkcyjnych więźniów obozowych ich rola szybko została wyparta przez historię heroizmu powstań w gettach i obozach. Z kolei w Polsce antysemickie publikacje – i te w 1968 r., i te współczesne – chętnie koncentrowały się na brutalności „żydowskiego gestapo”, by tym mocniej wybrzmiały opowieści o polskim cierpieniu i posłużyły jako alibi dla bierności Polaków wobec Żydów szukających ratunku w czasie Zagłady. Często pytano retorycznie: skoro sami nie chcieli sobie pomóc, to dlaczego my mielibyśmy to robić?

Dr Person, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Londyńskiego, na podstawie świadectw i relacji kieruje światło na żydowskich policjantów, by zrozumieć, jak to się stało, że byli równocześnie ofiarami i oprawcami. Historyczka unika nieuprawnionych uogólnień, lecz patrzy w oczy i biografie poszczególnych funkcjonariuszy.

Tak jest chociażby w przypadku Józefa Szeryńskiego, który kierował Służbą Porządkową, ale przed wybuchem wojny był wybijającym się oficerem Policji Państwowej – piastował stanowisko pierwszego w historii rzecznika prasowego tej instytucji. Był konwertytą, miał dobre kontakty wśród policyjnych elit – był przyjacielem m.in. Mariana Kozielewskiego, komendanta warszawskiej policji i brata Jana Karskiego, późniejszego kuriera Polskiego Państwa Podziemnego.

W getcie Szeryński został znienawidzony przez żydowską społeczność. Izrael Kanał, również policjant, ale także działacz podziemia żydowskiego, przeprowadził na niego nieudany zamach. Pisarz Jehoszua Perle pisał z satysfakcją: „Za tę piękną robotę, za zamordowanie całej warszawskiej społeczności żydowskiej, sprawiedliwa ręka (niech będzie błogosławiona) posłała mu kulę w łeb. Niestety strzelec tak celował, że kula nie położyła nikczemnego wychrzty na miejscu. Do dziś jeszcze nie zdechł”.

To jednak był schyłek działalności Służby Porządkowej. Person pokazuje, że jej początki – mimo głębokiego zinfiltrowania przez agentów gestapo – wcale nie zapowiadały osunięcia się w przemoc. Praca w policji była traktowana jako niezłe zajęcie. Za dobre uposażenie, ubranie, a nawet buty trzeba było kierować ruchem, sprawdzać czystość chodników i zapobiegać wykroczeniom. Istnienie policji wydawało się czymś naturalnym. Dopiero z czasem jej celem stało się zapędzenie ludzi do wagonów jadących do Treblinki.

***

Nagroda Moczarskiego 2019: najlepsze książki historyczne

Kazimierz Moczarski, dziennikarz i prawnik, demokrata i społecznik, żołnierz Armii Krajowej, po wojnie przez 11 lat więziony przez komunistów, autor „Rozmów z katem”, jest patronem Nagrody Historycznej m.st. Warszawy dla najlepszej książki opowiadającej o dziejach najnowszych Polski. Autor lub autorka nagrodzonej publikacji otrzyma 50 tysięcy złotych oraz statuetkę – replikę temperówki Patrona Nagrody.

Jury pod przewodnictwem prof. Andrzeja Friszkego nominowało dziesięć książek: Anna Bikont, Helena Łuczywo, „Jacek”, Urszula Glensk, „Hirszfeldowie. Zrozumieć krew”, Paweł Kowal, „Testament Prometeusza. Źródła polityki wschodniej III Rzeczypospolitej”, Olga Linkiewicz, „Lokalność i nacjonalizm. Społeczności wiejskie w Galicji Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym”, Katarzyna Person, „Policjanci. Wizerunek żydowskiej Służby Porządkowej w getcie warszawskim”, Radosław Ptaszyński, „Stommizm. Biografia polityczna Stanisława Stommy”, Szymon Rudnicki, „Falanga. Ruch Narodowo-Radykalny”, Andrzej Skalimowski, „Sigalin. Towarzysz odbudowy”, Joanna Tokarska-Bakir, „Pod klątwą. Społeczny portret pogromu kieleckiego” oraz Anna Wolff-Powęska, „Polacy-Niemcy. Sąsiedzi pod specjalnym nadzorem”.

Oprócz nagrody głównej, o której decyduje jury, swoją nagrodę – Ołówek – już po raz czwarty przyzna młodzież licealna skupiona w Młodzieżowych Klubach Historycznych im. Kazimierza Moczarskiego.

Rozstrzygnięcie nastąpi 9 grudnia.

Szczegóły: wyborcza.pl/moczarski

Organizator:

Zakochaj się w WarszawieZakochaj się w Warszawie Fot. Miasto Stołeczne Warszawa

Współorganizatorzy:

Dom Spotkań z HistoriąDom Spotkań z Historią Fot. Materiały prasowe

Fundacja im. Kazimierza i Zofii MoczarskichFundacja im. Kazimierza i Zofii Moczarskich Materiały prasowe

Partner gali:

Fundacja im. Kazimierza i Zofii Moczarskich

Patron medialny:

Fundacja im. Kazimierza i Zofii Moczarskich

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.