Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Granicę Europy - pochodzący z Gdańska Filip Clüver, profesor Uniwersytetu w Lejdzie (Holandia), stworzył nową dziedzinę wiedzy zwaną geografią historyczną i doszedł do wniosku, że Europa kończy się na Uralu. Wprowadził także nowe wówczas pojęcie "historia starożytna".

Twierdzenie cosinusów - sformułował je Piotr Krüger, jeden z pionierów matematyki, profesor Gimnazjum Akademickiego w Gdańsku. Stworzył zarys trygonometrii, a zasłynął dziełem "Praktyka trygonometrii logarytmicznej" z bardzo dokładnymi tablicami logarytmów, po raz pierwszy zestawionymi osobno dla liczb i osobno dla funkcji trygonometrycznych. Dopiero w XIX w. wprowadzono dokładniejsze.

Peryskop i nowe gwiazdozbiory - astronom i matematyk Jan Heweliusz oznaczył na mapie nieba dziewięć nowych gwiazdozbiorów (w tym Tarczę Sobieskiego, zwaną dziś Tarczą). W Gdańsku założył wielkie obserwatorium astronomiczne wyposażone w lunety. Opracował najdokładniejsze w jego epoce mapy Księżyca, pomierzył też pozycje 1560 gwiazd stałych. Był również wynalazcą peryskopu, który nazywał polemoskopem (wojennowidzem).

Termometr rtęciowy - Daniel Fahrenheit skonstruował pierwsze rzetelne termometry spirytusowe, później stworzył termometr rtęciowy. Opracował też skalę termometryczną zwaną skalą Fahrenheita.

Pomiary sił elektrostatycznych - Daniel Gralath, burmistrz Gdańska, prowadził jako pierwszy na świecie badania tzw. butelek lejdejskich. Były to prototypy kondensatorów elektrycznych, a Gralath wyjaśnił ich działanie. Jako pierwszy za pomocą wagi elektrostatycznej mierzył siły pomiędzy naładowanymi elektrycznie ciałami. W jego wynikach można znaleźć zależność ujętą 40 lat później przez Charles'a Coulomba w prawo mówiące o tym, że siły na siebie oddziałujące są odwrotnie proporcjonalne do kwadratu odległości między nimi.

Syntezę hormonów - profesor chemii organicznej na Politechnice Gdańskiej Adolf Butenandt prowadził w latach 1933-36 badania nad hormonami. W 1939 r. przyznano mu Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Badał hormony płciowe człowieka. Izolował je ze źródeł naturalnych i określił ich strukturę chemiczną. Progesteron i testosteron otrzymał na drodze syntetycznej. Jego prace dały podstawy do opracowania doustnej pigułki antykoncepcyjnej, a także chemicznego otrzymywania kortyzolu.

Bursztynową komnatę - z Gdańska pochodzili trzej twórcy arcydzieła: Andreas Schlüter, Gottfried Turau i Ernest Schacht. Schlüter, który zaprojektował bursztynowy gabinet dla pruskiego króla Fryderyka I, kształcił się w Gdańsku i tam wykonał swoje pierwsze projekty: rzeźby na kaplicy królewskiej i kilku kamienicach. Schacht i Turau byli starszymi cechu gdańskich bursztynników. Z Berlina Bursztynowa Komnata trafiła do Petersburga, a potem do Carskiego Sioła.

Kolejkę linową na podporach - zbudował ją menonita Adam Wijbe w 1644 r. Funkcjonowała między Biskupią Górką a nieistniejącym dziś Bastionem Przedmiejskim (w rejonie urzędu wojewódzkiego przy ul. Okopowej). Gdańszczanie chcieli podwyższyć Bastion, a gdyby nie pomysł menonity, musieliby wozić ziemię z Biskupiej Górki przez most na Kanale Raduni, potem następny - przed Bramą Wyżynną, przez samą bramę i wąskie uliczki. Wijbe zbudował więc kolejkę linową w linii prostej, opartą na wielu podporach. Zawiesił na niej 120 wiader, które jeździły na linie napędzanej przez kierat poruszany przez konie.

Goldwasser - receptę na tę wódkę przywiózł co prawda do Gdańska menonita Ambroży Vermollen z Lier, który pod koniec XVI w. uzyskał gdańskie obywatelstwo, jednak dopiero trunek produkowany w Gdańsku stał się sławny w Polsce, Niemczech, Francji, Hiszpanii, Portugalii i Skandynawii.

Aromatyczny likier, który błyskał płatkami czystego złota, kusił wielu. W 1767 r. Katarzyna Wielka wydała na goldwasser 5152 guldenów, sławił go Adam Mickiewicz, a "gdańską wódkę, toruński piernik i warszawski bucik" uważano za trzy najlepsze rzeczy w Rzeczypospolitej.

Podstawy nowożytnej ochrony przyrody - gdańszczanin Hugo Conwentz na przełomie XIX i XX w. wprowadził pojęcie pomnika przyrody. Na jego wniosek powstał obszar chroniony w Górkach Wschodnich, a potem, kiedy pracował w Berlinie, stworzył podobne rezerwaty w Niemczech.

Ważne osiągnięcia gdańskich uczonych i inżynierów

 

1343-1502 - budowa bazyliki Mariackiej, największego ceglanego kościoła świata

 

1444 - powstaje Żuraw, największy dźwig średniowiecza

 

1470 - zegar astronomiczny w kościele Mariackim, wówczas największy na świecie

 

1539 - Jerzy Joachim Retyk dokonuje w Gdańsku pierwszego w świecie pomiaru deklinacji magnetycznej

 

1613 - Joachim Oelhaf przeprowadza w Gdańsku pierwszą w Europie Środkowej publiczną sekcję zwłok

 

1657 - zegarmistrz Wolfgang Günther buduje według wskazówek Heweliusza pierwsze zegary wahadłowe w Polsce - równocześnie z Christiaanem Huygensem, którego dzieło okazało się lepsze i przyjęło się w Europie

 

1665 - lekarz Jan Schmidt stosuje jako trzeci na świecie zastrzyki dożylne

 

1670 - Izrael Conradt opisuje przechłodzenie cieczy

 

1869-71 - Gdańsk otrzymuje nowoczesny system wodociągów i kanalizacji z polami irygacyjnymi, pierwszy tego rodzaju w Europie

 

1893 - Schichau woduje korwetę "Gefion", która mogła przepłynąć 12 tys. km bez uzupełniania paliwa

 

1894 - w Nowym Porcie powstaje latarnia morska (kopia latarni w Cleveland w Ohio) - pierwsza na świecie, której lampa była zasilana akumulatorami, dzięki czemu świeciła bardziej równomiernie

 

1904 - w Stoczni Cesarskiej wodowane są pierwsze niemieckie łodzie podwodne

 

1930 - w Stoczni Schichaua powstaje dla Chin największa pogłębiarka świata

Czekamy na opowieści jak losy Waszych rodzin przeplatają się z historią Polski: historierodzinne@wyborcza.pl

Oglądaj wideo Objazdowego Muzeum Historii Polski

W ''Objazdowym Muzeum Historii Polski'' czytaj też:

 

Jak Danzig stał się Gdańskiem

 

Pochodzenie długo stanowiło tu główne źródło antagonizmów. Ludzi dzielono na mniej lub bardziej prawdziwych Polaków wywodzących się z Wolnego Miasta, "dziwnych" Kaszubów, na tych z Kresów, spod Wilna, ze Lwowa - wytykano im akcent i wiejskie maniery. O warszawiakach mówiono, że to najwięksi karierowicze, a pochodzących z Łodzi uważano za szabrowników

Gdańsk. Śladami piwa, gwiazd, muzyki, fizyki, literatury i metafizyki

 

Spacer biograficzny

Co gdańszczanie dali światu?

 

Przez wieki Danzig był międzynarodową metropolią zamieszkaną przez elity europejskiej nauki, sztuki i biznesu. Sprawdź, co zawdzięczamy jego mieszkańcom

Stocznia Gdańska. Trudne losy kolebki

 

czyli powikłane losy Stoczni Gdańskiej, zanim stała się matecznikiem "Solidarności"

Gdańskie browary. Jasne pełne w Trzech Świńskich Łbach

 

W XVI wieku gdańscy browarnicy wytwarzali ponad 30 gatunków piwa. Najszlachetniejszym było Jopenbier, piwo jopejskie

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.