Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Karol Radziwiłł

znany z przydomkiem "Panie Kochanku", bo tak się zwracał do rozmówców, wojewoda wileński, miał 16 miast i 683 wsie. Kpiarz i sybaryta.

Karol Radziwiłł polował na niedźwiedzie i opowiadał o tych łowach zmyślone historie. Utrzymywał 6-tysięczną armię wyposażoną w artylerię.

Na dworze w Nieświeżu Karol Radziwiłł miał marszałków, sekretarzy, koniuszych, szatnych, "stanowniczych zastęp cały, przemnogą rzeszę dworzan z wyższej szlachty", dozorców skarbu, regentów, kanclerzystów, archiwistów, rewizorów i pięciu lekarzy oraz felczerów. Niżej od nich w dworskiej hierarchii stali: "baletmajstry, malarze, maszyniści, baletnicy (było ich około 20) i orkiestra złożona z 40 muzyków" . Stajnią Radziwiłła opiekowało się trzech podkoniuszych, 26 masztalerzy, 24 forysiów, 24 furmanów, 15 mulników. Służbę w pałacu pełniło sześciu kamerdynerów, sześciu kamerlokajów, 18 lokajów, 14 hajduków, 14 strzelców. "A trzeba wiedzieć - zaznacza historyk Władysław Łoziński - że był to już czas upadku dworu nieświeskiego i że stan ten daje tylko słabą miarę tego, czem ten dwór był za czasów świetności". Pod koniec życia Karol Radziwiłł stracił część majątków, bo skonfiskowała je Katarzyna II - za to, że nie złożył jej w terminie hołdu. Był do tego zobowiązany, jako że niektóre z jego włości znajdowały się na terenach zagarniętych przez Rosję w ramach I rozbioru Polski.

Stanisław Szczęsny Potocki

Targowiczanin (syn Franciszka Salezego Potockiego zwanego "królikiem Rusi", próżnego właściciela 70 miast i kilkuset wsi).

Stanisław Szczęsny Potocki miał półtora miliona hektarów pól, a pracowało dla niego 130 tys. chłopów. W Tulczynie utrzymywał 400-osobowy dwór. W 1796 r. przy swoim pałacu w Humaniu założył park - 160-hektarowy, czyli ponad dwa razy większy od Łazienek Królewskich w Warszawie. Na cześć swojej żony nazwał go Zofiówką, a na budowę wydał 15 mln zł. Głównym projektantem tego dzieła był inżynier wojskowy Ludwik Metzell. Przywieziono tam antyczne rzeźby i rośliny z wielu zakątków świata, m.in. 512 różnych gatunków drzew. Wykopano dwa sztuczne stawy, które połączono rzeką i podziemnym kanałem ze śluzą. Na wyspie pośrodku jednego z tych stawów zbudowano największą w Europie fontannę i sztuczny wodospad o wysokości 23 metrów. Do doglądania parku i jego obiektów (altanki, mostki, amfiteatr) Stanisław Szczęsny Potocki zatrudnił dwustu ogrodników i rzemieślników. Urodę parku opiewali Stanisław Trembecki (poemat napisał na zlecenie Potockiego) i Julian Ursyn Niemcewicz (z własnej inicjatywy).

Stanisław Lubomirski

Marszałek wielki koronny, jeden z przywódców obozu Czartoryskich (jego żoną była córka Augusta Aleksandra Czartoryskiego).

Przez mariaże córek zacieśnił związki z Potockimi i Rzewuskimi. Stanisław Lubomirski miał prywatną armię złożoną z dwustu dragonów i czterystu Węgrów. Łoziński pisze w książce "Życie polskie w dawnych wiekach", że Lubomirski trzymał dwóch marszałków, dwóch kapelanów, czterech sekretarzy, czterech krajczych, 60 sług starszych rękodajnych, 20 pokojowców, 10 śpiewaków, między nimi nawet trzech trzebieńców dyszkantowych (eunuchów), około 20 muzykantów, a do tego "całą rzeszę dworzan znamienitszych, z których każdy miał osobną swoją służbę"; dalej szlacheckich aplikantów, komorników, rezydentów itp. Poza tym miał do dyspozycji gwardię służby pospolitej, nieszlacheckiej: kozaków, hajduków, dragonów. W Łańcucie trzymał 30 sokolników i rarożników. Stanisław Lubomirski zakładał szkoły i szpitale dla ludności chłopskiej, które utrzymywał z własnych dochodów.

Adam Kazimierz Czartoryski

W odróżnieniu od swojego syna (Adama Jerzego) nie pasjonował się polityką, choć mało brakowało, by w 1764 roku został królem. Katarzyna II wolała od Czartoryskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego, bo ten pierwszy byłby zbyt potężny i skłonny do emancypacji spod rosyjskiej kurateli. Adam Kazimierz Czartoryski miał olbrzymie dobra na Litwie i w sąsiednich województwach, o wartości przeszło 30 mln zł. To jego ojcem był August Czartoryski, z którym Franciszek Salezy Potocki przegrał konkury o rękę Zofii Denhoffowej.

W podobny sposób - małżeństwami swoich dzieci - majątek i polityczne znaczenie rodu umacniał Michał Czartoryski (stryj Adama Kazimierza). M.in. dlatego stać go było na zbudowanie w Wołczynie modrzewiowego pałacu z 36 pokojami. Reprezentujący Katarzynę II w Warszawie Herman Karl von Keyserling pisał o Czartoryskich: Familia to mała, dobrze zorganizowana republika w środku wielkiej, anarchistycznej i rozpadającej się Rzeczypospolitej.

Czekamy na opowieści jak losy Waszych rodzin przeplatają się z historią Polski: historierodzinne@wyborcza.pl

 

Oglądaj wideo Objazdowego Muzeum Historii Polski

W ''Objazdowym Muzeum Historii Polski'' czytaj:

 

Hetman Branicki - klawe życie magnata

 

Historia bywa niesprawiedliwa. Chcielibyśmy, by pamięcią potomnych nagradzała tylko osoby wielkie i nieprzeciętne, skazując na zapomnienie ludzi małego formatu, poślednich talentów i marnego intelektu. A ona, jak na złość, często robi odwrotnie, czego dowodem Jan Klemens Branicki herbu Gryf

Majątki arystokracji. Fura, skóra i gipiura

 

Najwięksi arystokraci mieli po kilkaset wsi, własne miasta i prywatne armie. Olbrzymie dochody i (czasami) jeszcze większe wydatki.

Magnackie rezydencje

 

Białystok, Choroszcz, Tykocin, Bohoniki, Supraśl. Wszystkei możemy zwiedzić na Podlasiu

Białowieża. Historia czterech królewskich polowań

 

Królewskie łowy w Puszczy Białowieskiej trwały zwykle tydzień, angażowały kilkaset osób i były ulubioną rozrywką każdej koronowanej głowy. Strzelano, pito kawę, czytano książki i grano w karty.

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.