Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

KrakwaKrakwa fot. Witold Nocoń

Krakwa

Mareca strepera

Krakwa to kaczka, którą łatwo pomylić z krzyżówką. Jeśli jednak wiosną spotkacie samca w szacie godowej, nie będziecie mieli wątpliwości. Eleganckie popielate upierzenie, z subtelnym deseniem na piersi i boku, ciemny dziób i czarny kuper wyróżniają go spośród innych kaczek. Krakwę w locie można poznać po kwadratowych białych lusterkach na skrzydłach, które u krzyżówki są większe i metalicznie fioletowo-niebieskie.

Krakwy łączą się w pary w trakcie jesiennej migracji. Samica zakłada gniazdo w ukrytym miejscu blisko wody, często w gęstych pokrzywach. Buduje je starannie, wyściełając puchem z własnej piersi, żeby jaja jak najlepiej zabezpieczyć przed chłodem. Jak u większości kaczek, samiec nie uczestniczy w inkubacji i opiece nad potomstwem.

Krakwy często zbierają się w większe mieszane stada z innym ptakami wodnymi i wspólnie żerują. W dużej grupie jest bezpieczniej. Ptaki te mają jeszcze jedną korzyść z przebywania w stadzie. Otóż u tego gatunku zaobserwowano kleptopasożytnictwo, czyli wykradanie pokarmu innym ptakom. Ofiarami najczęściej są łyski. Gdy znajdą jakiś smaczny kąsek na dnie płytkiego stawu, krakwy wydzierają im smakołyk prosto z dzioba. Podobnie zachowują się krzyżówki.

  • Jak rozpoznać krakwę?

Zbliżona jest wielkością do krzyżówki. Samce w szacie godowej są szare z ciemnym dziobem, samice – jasnobrązowe z wzorzystym deseniem. Wiosną samce można rozpoznać po pojedynczych rechoczących kwaknięciach wydawanych na początku sezonu lęgowego.

  • Gdzie i kiedy można obserwować krakwy?

Krakwy zazwyczaj odlatują na zimowiska wczesną jesienią, a wracają na przełomie marca i kwietnia. Jednak coraz częściej możemy obserwować ten gatunek w grupach innych kaczek zimujących. Spotkać ją można przy zbiornikach śródlądowych porośniętych roślinnością – jeziorach, starorzeczach i stawach.

CyrankaCyranka fot. Witold Nocoń

Cyranka

Spatula querquedula

Cyranka jest niewielką kaczką, znacznie mniejszą od krzyżówki. W Polsce spotkamy również jej jeszcze mniejszy siostrzany gatunek – cyraneczkę.

Samce cyranek wyróżniają się wyrazistą białą brwią biegnącą od oka daleko na kark; kontrastuje ona z kasztanowobrązową barwą głowy. W locie rozpoznacie je po jasnoszarych skrzydłach, ciemnej piersi i jasnym brzuchu. Upierzenie samic jest stonowane – w brązowej kolorystyce z subtelnymi jaśniejszymi elementami na głowie.

Cyrankę już z daleka poznacie po wydawanych przez nią odgłosach. Po przylocie z zimowisk samce wydają suchy falujący terkot, podobny do szybkiego przejeżdżania paznokciem po zębach grzebienia. Głos ten towarzyszy kaczkom w trakcie rytuałów godowych, gdy samce się popisują zarzucając rytmicznie głowy do tyłu i urządzając szybkie gonitwy nad taflą wody.

Można wówczas obserwować, jak kaczory nie odstępują partnerek na krok, uparcie pływając za nimi z wyciągniętymi dziobami.

  • Jak rozpoznać cyrankę?

To niewielka kaczka z charakterystyczną długą białą brwią na ciemnej głowie. Samica upierzeniem może przypominać krzyżówkę, ale jest znacznie mniejsza i ma masywny szary dziób. Najłatwiej rozpoznawalna jest wiosną, kiedy samce odzywają się głośnym terkotem w trakcie zalotów.

  • Gdzie i kiedy można obserwować cyranki?

Cyranki są jednymi z najdalej migrujących kaczek, aż do tropikalnej Afryki. Opuszczają Polskę w październiku i wracają w marcu. Najczęściej można je spotkać na wiosennych rozlewiskach w grupach innych ptaków wodnych, tzw. kaczej zupie (określenie obserwatorów ptaków). Do założenia gniazda wybierają niewielkie zbiorniki wodne, często wąskie rzeki i rowy gęsto porośnięte szuwarem.

CzernicaCzernica Fot. Gustaw Schneider

Czernica

Aythya fuligula

Czernica jest najpospolitszą polską kaczką nurkującą, tzw. grążycą. Poszukując drobnych skorupiaków i mięczaków na dnie zbiorników wodnych nurkuje na głębokość nawet 10 m. W Polsce pojawiła się niedawno, dopiero pod koniec XIX wieku. Jej niezbyt wygórowane wymagania siedliskowe pozwoliły na zasiedlenie wielu zbiorników i jezior, które były zbyt głębokie do żerowania dla kaczek pływających – krakwy czy cyranki. Ze względu na preferencje pokarmowe i podwodny sposób żerowania czernice chętnie zjadają obce gatunki inwazyjnych małży, takich jak racicznica zmienna.

Czernice są szykownymi ptakami, a szczególnie samce w szacie godowej. Mają eleganckie czarno-białe upierzenie opalizujące fioletem, na głowie wytworny czubek. Dzioby są sinoniebieskie, a oczy intensywnie żółte. Samice są ubarwione mniej kontrastowo, w stonowanej ciemnobrązowej kolorystyce.

Ptaki łączą się w pary w trakcie jesiennej migracji. Samica na miejsce gniazdowe wybiera fragment lądu lub trzcinowiska w pobliżu wody. Czernice chętnie gniazdują na wyspach w koloniach mew śmieszek, które pełnią dla nich funkcję gatunku parasolowego. W ten sposób zapewniają sobie ochronę przed potencjalnym atakiem drapieżników i dostają wcześniejszy sygnał o niebezpieczeństwie.

  • Jak rozpoznać czernicę?

To kaczka mniejsza od krzyżówki. Samce mają czarne, błyszczące ubarwienie z intensywnie białymi bokami, które eksponują podczas codziennego czyszczenia piór. U obu płci występuje opadający na kark czubek, jednak u samca jest on dłuższy. Ubarwienie samic jest ciemnobeżowo-brunatne; mają siwe dzioby i jaskrawożółte oczy. W sezonie lęgowym samce wydają serie szybkich, gulgoczących dźwięków.

  • Gdzie i kiedy można obserwować czernice?

Czernice są kaczkami częściowo migrującymi, jednak zdecydowanie łatwiej można je spotkać zimą niż latem, szczególnie w zachodniej i południowej Polsce. Zbierają się w spore zimujące stada składające się z wielu gatunków grążyc.

GłowienkaGłowienka Fot. Witold Nocoń

Głowienka

Aythya ferina

Głowienka jest drugą po czernicy najczęściej w Polsce spotykaną kaczką nurkującą. Jest też jednym z czterech gatunków ptaków lęgowych, które są zagrożone wyginięciem w skali globalnej. A jednak wciąż można na nie polować.

Kaczkę tę można łatwo rozpoznać, szczególnie na początku sezonu lęgowego. Samce mają intensywnie rdzawokasztanowe głowy kontrastujące z czarną piersią i jasnopopielatym grzbietem. Elegancji dodaje im ciemny dziób z sinoniebieską przepaską i czerwone oko. Ciepłe, beżowo-brązowe ubarwienie samic nie rzuca się w oczy. W trakcie sezonu lęgowego można usłyszeć głos głowienek, które przez większość roku są raczej milczące. Wiosną odzywają się serią miękkich poszczekiwań, a z bliskiej odległości usłyszymy także pogłos przypominający puszczanie cięciwy.

Ptaki łączą się w pary na zimowiskach, a lęgi rozpoczynają w maju. Na miejsce założenia gniazda wybierają ustronny szuwar bądź wyspę na zbiorniku wodnym. U głowienek dość często dochodzi do pasożytnictwa lęgowego, tzn. podrzucania jaj do innych gniazd. Jeśli kaczka nie zorientuje się, że wysiaduje więcej jaj, niż sama zniosła, lęg może liczyć nawet ponad 20 kaczątek.

Jak u większości grążyc, także u tego gatunku występuje hybrydyzacja z innymi blisko spokrewnionymi kaczkami. Można więc spotkać nietypowo ubarwionego osobnika, który będzie miał cechy pośrednie, np. między głowienką a czernicą.

  • Jak rozpoznać głowienkę?

Kaczka jest wielkością zbliżona do czernicy. Ma intensywnie jasnokasztanową głowę, siwy grzbiet, ciemny kuper i pierś. Upierzenie samic jest rozmyte, brunatno-beżowe bez wyraźnej ornamentacji.

  • Gdzie i kiedy można obserwować głowienki?

Głowienki odlatują na zimowiska z początkiem jesieni, wracają zwykle w marcu. Można je spotkać także zimą w grupach innych kaczek. Są łatwe do obserwacji szczególnie latem, ze względu na towarzyskie usposobienie. Przebywają w większych zbiorowiskach z innymi grążycami.

Perkoz dwuczubyPerkoz dwuczuby Fot. Jacek Betleja

Perkoz dwuczuby

Podiceps cristatus

Perkozy dwuczube są największymi i najbardziej pospolitymi przedstawicielami swojej rodziny w Polsce. Mają okazałe rude kryzy za uszami i kępki ciemnych piór na głowie.

Ptaki te znane są ze spektakularnych wiosennych tańców par na wodzie. Zaloty rozpoczynają się od serii wzajemnych ukłonów, następnie partnerzy przechodzą do naprzemiennego potrząsania głowami, jednocześnie ostentacyjnie strosząc zdobne czuby. W ekstatycznej fazie tańca godowego perkozy prostują się na kilka sekund, jakby stawały na powierzchni wody, a w dziobach trzymają kępki wodorostów.

Ich gniazdo to pływająca platforma z rozkładających się roślin. Młode perkozy nie przypominają swoich rodziców – na jasnej głowie mają urocze czarne prążki. Pisklętami z czułą troską zajmują się oboje rodzice. Podczas nauki pływania dorosłe ptaki w każdym momencie służą młodym bezpiecznym schronieniem wśród własnych piór na grzbiecie.

Perkozy są idealnymi pływakami i nurkami, co ułatwia im osobliwa anatomia. Niewielka jest szansa na spotkanie perkoza chodzącego bądź siedzącego na brzegu. Ich nogi są przesunięte bardzo do tyłu, co sprawia, że doskonale nurkują, natomiast niezdarnie poruszają się na lądzie.

  • Jak rozpoznać perkoza dwuczubego?

To ptak wodny zbliżony wielkością do krzyżówki z długą, smukłą szyją i sztyletowatym dziobem. W okresie lęgowym na głowie ma ciemne czuby i rudawą kryzę. Dzięki swojemu rozmiarowi i rzucającej się w oczy jasnej szyi nie można go pomylić z innymi polskimi perkozami. Daje się rozpoznać także po charakterystycznym głosie terytorialnym, przypominającym stękanie.

  • Gdzie i kiedy można obserwować perkozy dwuczube?

Część perkozów odlatuje na zimę, wiele jednak zostaje w Polsce na cały rok. Można je wówczas spotkać zarówno na wybrzeżu, jak i na niezamarzniętych stawach czy jeziorach, gdzie trzymają się z innymi ptakami wodnymi.

PerkozekPerkozek Fot. Gustaw Schneider

Perkozek

Tachybaptus ruficollis

Te miło wyglądające, niewielkie ptaki wodne z puchatymi kuprami są najmniejszymi europejskimi perkozami. Podobnie jak ich większy kuzyn – perkoz dwuczuby – lubią stawy i jeziora bogato obrośnięte przybrzeżną roślinnością.

Gniazdo perkozka to mała, pływająca platforma z butwiejącej roślinności, w której z upływem dni jaja zmieniają kolor z jasnego na beżowo-brunatny. Ogrzewaniem jaj i opieką nad gniazdem partnerzy dzielą się sprawiedliwie. Są przezorni – gdy coś ich spłoszy w trakcie wysiadywania, pieczołowicie zasłaniają gniazdo, nim umkną w gęsty szuwar. Takie postępowanie oraz ciemniejsze ubarwienie jaj sprawiają, że gniazdo po opuszczeniu przez dorosłego ptaka staje się niemal niezauważalne dla drapieżnika, również dla człowieka.

Młode ptaki po wykluciu otoczone są troskliwą opieką rodziców, którzy zawsze służą im ciepłym puchem na grzbiecie. W nim pisklęta w każdym momencie mogą się schować i wygrzać.

W przeciwieństwie do perkozów dwuczubych perkozki są dość ostrożne i bardziej ruchliwe. Jeśli będziemy dłużej obserwować jednego ptaka, da on nura pod wodę i wynurzy się kilkadziesiąt metrów dalej.

  • Jak rozpoznać perkozka?

Małych rozmiarów ptak wodny ma ciemne upierzenie i kasztanową szyję. Patrząc na pękatą sylwetkę, niewielki dziób z wyrazistym żółtym zajadem i puchaty jasny kuper, można odnieść wrażenie, że jest to pisklę większego gatunku. Jak przystało na maleńką posturę, perkozek ma wysoki piskliwy głos, który przyspiesza w wibrujący trel.

  • Gdzie i kiedy można obserwować perkozki?

To ptaki częściowo wędrowne, a wiele z nich w Polsce zimuje. W trakcie sezonu lęgowego spotkać je można na niewielkich zbiornikach wodnych porośniętych szuwarem. Zimą często przenoszą się na większe akweny i rzeki nawet w centrach miast.

ŻurawŻuraw Fot. Witold Nocoń

Żuraw

Grus Grus

Gdy na przedwiośniu usłyszysz żurawi klangor niosący się na wiele kilometrów, nie jest to głos jednego ptaka. Ten antyfonalny śpiew to koncert ptasiego duetu, stanowiący akompaniament do widowiskowego tańca pary. Samca możemy poznać po figurze tanecznej – zwykle z półotwartymi skrzydłami i mocno nastroszonymi, podobnymi do strusich piórami. Rytuał ten wzmacnia więzi partnerskie – żurawie łączą się w pary na całe życie. Głosem utrzymują między sobą kontakt, a także ostrzegają się nawzajem przed niebezpieczeństwem.

Żurawie do niedawna chowały się w miejscach otoczonych bagnami i rozlewiskami, do których trudno było dotrzeć. Obecnie mniej obawiają się ludzi. Najprawdopodobniej z powodu dokarmiania na zimowiskach. Coraz częściej widzimy te piękne ptaki żerujące w pobliżu osiedli. W upierzeniu dorosłych ptaków wyraźny jest barwny kontrast – odsłonięty fragment czerwonej skóry na ciemieniu, stanowiący swoistą karmazynową koronę króla i królowej bagien.

Po partnersku zajmują się lęgiem – wysiadywaniem i karmieniem młodych. Żurawie są zagniazdownikami, czyli pisklęta zaraz po wykluciu są zdolne na własnych nogach podążyć za rodzicem w poszukiwaniu pokarmu. Młode ptaki nie przypominają eleganckich rodziców. Pisklęta są rdzawo-biszkoptowe, z czasem zyskują dostojną sylwetkę dorosłych ptaków. Wyrazisty rysunek głowy i szyi pojawi się dopiero w następnym roku.

  • Jak rozpoznać żurawia?

Duże szare ptaki z długimi nogami mają prostą czarno-białą szyję i czerwony płat nagiej skóry na głowie. Pierzaste lotki trzeciorzędowe tworzą strukturę przypominającą strusi ogon. W okresie migracji stada żurawi układają się w locie w klucz o kształcie litery V.

  • Gdzie i kiedy można obserwować żurawie?

Przylatują pod koniec lutego, odlatują na przełomie października i listopada. Jesienią na polach, łąkach i na brzegach zbiorników wodnych gromadzą się w grupy liczące setki, a nawet tysiące ptaków. Obecnie można je spotkać przez cały rok, gdyż z racji łagodnych zim wiele ptaków zimuje w naszym kraju.

GęgawaGęgawa Fot. Witold Nocoń

Gęgawa

Anser anser

Gęgawa jest jedynym gatunkiem lęgowym gęsi w Polsce i największym przedstawicielem spośród wszystkich dzikich gęsi szarych. Inne gatunki z rodzaju Anser, które w ciągu roku możemy zobaczyć w naszym kraju, to północni migranci, którzy spędzają u nas okres jesienno-zimowy.

Gęgawy po sezonie lęgowym grupują się w większe stada i migrują na krótkie dystanse, formując charakterystyczne klucze w kształcie litery V. Jednak coraz częściej możemy je obserwować przez cały rok. Gdy spędzają zimę w kraju, trzymają się w mieszanych stadach z innymi dzikimi gęsiami. Spotkać je można na polach i ścierniskach, gdzie wyjadają resztki zbóż, przyczyniając się do nawożenia gleby.

Gęgawy są monogamiczne i przeważnie wiążą się w pary na całe życie. Przystępują do lęgów z początkiem wiosny, a budową gniazda zajmuje się samica. Lokuje je w pobliżu wody, na wyspie bądź w szuwarach, dodatkowo ocieplając je własnym puchem.

Młode po wykluciu mają intensywnie żółto-oliwkową barwę, jak z kartek wielkanocnych. Nie odstępują rodziców na krok. Jak przystało na gęsi, gęgawy wodzą młode gęsiego. Na przodzie płynie samica, następnie małe gąski jedna za drugą, a porządku pilnuje samiec, zamykając flotyllę.

  • Jak rozpoznać gęgawę?

Jedyna gęś, którą można zobaczyć u nas latem, zbliżona jest wielkością do gęsi domowej. Zimą w stadach innych gęsi wyróżnia się największą sylwetką, dużym różowo-pomarańczowym dziobem, bladoróżowymi nogami oraz jaśniejszą głową. Podczas lotu wydaje serię jednostajnych chrapliwych gęgań.

  • Gdzie i kiedy można obserwować gęgawy?

Są w Polsce przez cały rok, choć część populacji migruje. W okresie lęgowym spotkać je można na rozlewiskach, starorzeczach i na śródlądowych zbiornikach wodnych porośniętych roślinnością przybrzeżną. Jesienią, zimą i wczesną wiosną często przebywają na zaoranych polach i ścierniskach.

Bocian białyBocian biały Fot. Jacek Betleja

Bocian biały

Ciconia ciconia

Nie ma innego ptaka, który tak bardzo kojarzyłby się z wiosną i polskim krajobrazem.

Bociany białe lubią towarzystwo człowieka, chętnie zakładają gniazda (które mogą ważyć setki kilogramów!) na dachach stodół, słupach energetycznych czy specjalnie dla nich przygotowanych platformach. Są zależne od ludzkiej gospodarki – szczególnie rolnej – ponieważ od utrzymania łąk, pastwisk i odpowiednich stosunków wodnych w dużej mierze zależy ich sukces lęgowy.

Wbrew powszechnemu mniemaniu głównym pożywieniem bocianów są nie żaby, lecz owady, takie jak koniki polne, chrząszcze i dżdżownice. Chętnie jedzą również gryzonie, płazy i gady. Bociany lubią żerować w pobliżu krów pasących się na łące. Krowy skutecznie płoszą owady głęboko skryte w trawie, dzięki czemu bociany mogą złapać więcej ofiar w krótszym czasie.

Po okresie lęgowym bociany zbierają się w większe stada, tzw. sejmiki. Jest to znak, że lada moment lato dobiegnie końca, a boćki wyruszą w daleką podróż do Afryki. Niestety, wiele z nich nie doleci na miejsce, ponieważ na trasie przelotu czeka je mnóstwo niebezpieczeństw. Co roku tysiące ptaków, szczególnie dużych, giną na liniach energetycznych, w wyniku zderzenia bądź porażenia prądem.

  • Jak rozpoznać bociana białego?

Wszyscy dobrze znają dużego białego ptaka z długimi czerwonymi nogami i dziobem oraz czarnymi lotkami (piórami skrzydeł). Jedyny głos, jaki wydają dorosłe bociany, to charakterystyczne klekotanie dziobem w momencie spotkania pary ptaków w gnieździe lub w reakcji na zagrożenie.

  • Gdzie i kiedy można obserwować bociany białe?

Bociany przylatują na przełomie marca i kwietnia. Opuszczają nasz kraj już w połowie sierpnia. Spotkać je można głównie na wsiach bądź na obrzeżach miast, gdzie mają dostęp do terenów rolniczych i łąk. Tam, dostojnie maszerując, poszukują pokarmu.

Bocian czarnyBocian czarny Fot. Witold Nocoń

Bocian czarny

Ciconia nigra

Bocian czarny jest przeciwieństwem swojego białego kuzyna zarówno w kolorystyce, jak i w zachowaniu. Jest bardzo płochliwym ptakiem, unikającym kontaktu z człowiekiem.

Na swoją enklawę wybiera rozległe, często podmokłe lasy mieszane w niedużej odległości od stawów, jezior i rzek. Bociany czarne żerują głównie w wodzie, a skład ich diety w dużej mierze opiera się na rybach i płazach uzupełnianych bezkręgowcami.

Gniazdo buduje wysoko na rozłożystych drzewach. Ma ono postać dużej platformy zbudowanej z gałęzi, a jego średnica może dochodzić nawet do 2 m. Bociany czarne są dość rzadkimi ptakami, więc w celu ich ochrony wyznacza się wokół gniazd strefy ochronne obejmujące las w promieniu do 500 metrów.

Leśne bociany zdają się jednolicie ciemne, ale pióra pięknie mienią się metalicznym blaskiem w odcieniach zieleni i fioletu.

Odróżnienie obu naszych krajowych gatunków bocianów wcale nie jest łatwe, zwłaszcza wtedy, gdy lecą, a oświetlenie jest słabe. Zarówno bociany białe, jak i czarne mają jasne brzuchy i ciemne lotki, a różnią się głównie zakresem czerni na szyi i skrzydłach.

  • Jak rozpoznać bociana czarnego?

Jest odrobinę mniejszy od bociana białego, ma upierzenie przeważająco ciemne, długi czerwony dziób i czerwone długie nogi. Jego repertuar dźwięków jest szerszy niż u jasnego kuzyna. Ptaki dorosłe podczas zalotów wydają serie jęczących gwizdów, natomiast młode w gnieździe wysoko świszczą.

  • Gdzie i kiedy można obserwować bociany czarne?

Bociany czarne wracają z zimowisk w kwietniu i odlatują zwykle na przełomie września i października. Spotkać je można nad przyleśnymi jeziorami i rzekami w trakcie żerowania, gdy trzymają się w bezpiecznej odległości. Dzięki charakterystycznej sylwetce i białym trójkątom na spodniej stronie skrzydeł łatwiej dostrzec je w locie.

BąkBąk Fot. Witold Nocoń

Bąk

Botaurus stellaris

Niskie, niosące się na wiele kilometrów posapywania wybrzmiewające w środku nocy z szuwarów, kojarzące się z muczeniem krowy bądź dmuchaniem w butelkę – to głosy terytorialne tajemniczej czapli, czyli bąka.

Jest to ptak dość sporych rozmiarów, dorównujący wielkością kormoranowi. Trudno go jednak zobaczyć, a o jego obecności świadczą sapania i pomruki. Te osobliwe dźwięki, które w pierwszej chwili nie kojarzą się z ptakami, bąk wydaje, używając przełyku jako swoistego pudła rezonansowego. Dzięki temu wyjątkowo niski głos godowy samca niesie się daleko, przyciągając potencjalne partnerki.

Nie powinno budzić zdziwienia, że tak trudno dostrzec bąka, bo idealnie wtapia się w szuwary. Jego upierzenie to gra ciepłych odcieni brązu, rudości i beżu, tworzących cętkowane desenie. W momencie zaniepokojenia, chcąc jeszcze bardziej wtopić się w otoczenie, zastyga w bezruchu z wysoko wyciągniętym dziobem, eksponując prążkowanie na szyi, doskonale imitujące kołyszące się na wietrze trzciny. Dzięki specyficznie osadzonym oczom wyprostowany ptak ma pełen obraz otoczenia, które ukradkiem lustruje, wypatrując niebezpieczeństwa. Pozę tę potrafią przyjąć już kilkutygodniowe pisklęta.

  • Jak rozpoznać bąka?

Bąk jest ostrożny. Słyszymy go głównie, gdy wydaje charakterystyczny buczący głos. Przy odrobinie szczęścia można go spotkać wychodzącego przed szuwar w zgarbionej pozie nisko na nogach lub przelatującego nad szuwarami na brzegach stawów i jezior.

  • Gdzie i kiedy można obserwować bąki?

Przylatują najczęściej w marcu, odlatują zwykle na przełomie września i października. Coraz częściej widzi się osobniki zimujące w Polsce. Można je spotkać , bądź raczej usłyszeć, nad zbiornikami wodnymi z gęstą roślinnością szuwarową.

BączekBączek Fot. Jacek Betleja

Bączek

Ixobrychus minutus

Bączek, jak samo zdrobnienie w nazwie sugeruje, jest maleńką czaplą, znacznie mniejszą niż większość ptaków wodnych. Podobnie jak jego większy kuzyn – bąk – jest skrywającym się ptakiem lubiącym trzcinowiska, w których skrzętnie się chowa, buduje gniazdo i odchowuje młode. Samce po przylocie z afrykańskich zimowisk zajmują rewiry w szuwarze i zawzięcie ich strzegą. Nieraz się zdarza, że muszą konkurować o fragment roślinności przybrzeżnej z innymi samcami. Wówczas możemy zobaczyć, jak te niewielkie ptaki latają nad trzcinami niczym motyle na łące.

W rodzinach bączków panuje równouprawnienie. Samiec po zadomowieniu się na terytorium rozpoczyna budowę gniazda, jednak z wykończeniem czeka na samicę, która nadaje finalny kształt przyszłemu lokum. Zarówno wysiadywaniem, jak i odchowywaniem młodych z wielkim zaangażowaniem zajmują się oboje. Pisklęta bączków – podobnie jak bąków – na wypadek zagrożenia potrafią zadrzeć wysoko dziób i zastygnąć, udając trzcinę.

Bączki możemy zobaczyć, gdy w milczeniu i niemal niepostrzeżenie przelatują z jednej kępy trzcin na drugą. Jeśli robi to samiec, to rozpoznamy go w mig po jasnych kontrastowych plamach na ciemnych skrzydłach. Nasze najmniejsze czaple zidentyfikujemy też po głosie, który wybrzmiewa nad taflą wody niczym flegmatyczne i ponure poszczekiwanie psa gdzieś z oddali.

  • Jak rozpoznać bączka?

Niewielki ptak wielkości mewy śmieszki jest od niej smuklejszy. U tego gatunku występuje dymorfizm płciowy. Samce mają czarny grzbiet i skrzydła z rozległymi jasnymi plamami, samice są beżowo-brązowe z maskującym kreskowaniem. Ich „szczekanie" w szuwarach usłyszysz późną wiosną i latem, zarówno rano, jak i wieczorem.

  • Gdzie i kiedy można obserwować bączki?

Przylatują do nas w kwietniu i odlatują w październiku. Spotkać je i usłyszeć można nawet na niewielkich płatach trzcinowisk przy stawach i jeziorach, a nawet przy rowach melioracyjnych.

KszykKszyk Fot. Witold Nocoń

Kszyk

Gallinago gallinago

Kszyki są najczęściej spotykanymi w Polsce bekasami. Nazwa wzięła się od dźwięku, który wydaje zrywający się ptak. Po przylocie z zimowisk samce odbywają popisowe loty godowe. Po wzbiciu się na znaczną wysokość nagle obniżają lot i mocno rozstawiają skrajne sterówki (pióra ogona), które pod wpływem przepływu strumienia powietrza zaczynają drgać, wydając przy tym specyficzny beczący dźwięk. Stąd staropolskie określenie „baranek".

Wszystkie polskie bekasy są do siebie dość podobne. Mają wzorzyste, gęsto nakrapiane brązowe upierzenie. Spotkać je można w różnych siedliskach – jedne w lasach, inne w trzcinowiskach porastających muliste brzegi jezior. Ulubione miejsca kszyka to otwarte biotopy, głównie bagna i torfowiska. Często przesiaduje nad łąkami i terenami podmokłymi na wywyższeniu – słupku ogrodzenia czy beli siana.

Gniazdo kszyka to płytkie zagłębienie w trawie, najczęściej schowane w kępie turzycy, w otoczeniu rozlewisk i bagien. Jaja wysiaduje samica, a po wykluciu się piskląt partnerzy po równo dzielą się opieką – dwa pisklęta zabiera samiec, dwa samica. Kszyki najczęściej można spotkać, gdy poszukują dżdżownic i bezkręgowców, starannie sondując błoto długimi dziobami.

  • Jak rozpoznać kszyka?

Przysadzisty ptak siewkowy o gęsto paskowanym i nakrapianym beżowo-brązowym upierzeniu doskonale maskuje się na tle gęstej roślinności. Ma długi dziób, krótkie nogi i małą głowę. Jest łatwo rozpoznawalny po charakterystycznym beczącym i wibrującym dźwięku rozbrzmiewającym na lęgowiskach.

  • Gdzie i kiedy można obserwować kszyki?

Wiosną spotkać je można na mokradłach, torfowiskach i wilgotnych łąkach, gdzie przystępują do lęgów. Jesienny przelot ptaków siewkowych zaczyna się już latem i trwa do października. Wtedy można obserwować kszyki w grupkach liczących po kilkanaście ptaków, żerujących na spuszczonych stawach rybnych, zabagnieniach i wybrzeżach.

Sieweczka rzecznaSieweczka rzeczna Fot. Witold Nocoń

Sieweczka rzeczna

Charadrius dubius

Sieweczki rzeczne są niewielkimi ptakami siewkowymi, związanymi ze środowiskiem wodnym. Spotkać je można na brzegach zbiorników śródlądowych, gdy przeczesują piasek, grunt pod kamieniami i muł w poszukiwaniu bezkręgowców. Podczas żerowania energicznie tupią niewielkimi nogami – wygląda to, jakby stepowały. W ten sposób powodują drżenia w wierzchniej warstwie gruntu, imitując zderzenia kropel deszczu z ziemią. Owady i drobne stawonogi wychodzą z ukrycia w obawie przed zalaniem a wtedy sieweczki krótkim dziobem sprawnie wyłapują je z powierzchni.

Do gniazdowania wybierają piaszczysty bądź żwirowy brzeg wyspy lub jeziora. Chętnie osiedlają się z rybitwami rzecznymi na łachach piasku w dolinach rzek. Gniazdo to niewielki dołek w żwirze, bez wyściółki. Nawet z jajami łatwo je przeoczyć, gdyż ich deseń idealnie zlewa się z kamienistym podłożem.

Na gnieździe rodzice przesiadują po partnersku, regularnie się zmieniając. Jeśli w pobliżu gniazda pojawi się drapieżnik, dorosły ptak udaje kontuzję skrzydła, ciągnąc je za sobą i kulejąc, aby wydawać się łatwą zdobyczą i odciągnąć wroga od gniazda. Gdy tylko znajdą się wystarczająco daleko, dorosły ptak odlatuje, pozostawiając zdumionego obrotem sprawy drapieżnika.

  • Jak rozpoznać sieweczkę rzeczną?

Ten niewielki ptak o drobnej sylwetce i długich nogach ma wyrazistą czarną przepaskę na jasnej piersi i czole, intensywną żółtą obwódkę wokół oka, niewielki dziób i płowobrązowy grzbiet. W Polsce do sieweczki rzecznej podobna jest tylko sieweczka obrożna. To znacznie rzadszy gatunek, o bardziej krępej sylwetce, z pomarańczowym dziobem i nogami.

  • Gdzie i kiedy można obserwować sieweczki rzeczne?

Przylatują w marcu, a na zimowiska odlatują w październiku. W sezonie lęgowym spotkać je można na piaszczystych i żwirowych brzegach rzek i jezior, gdzie chętnie żerują i przystępują do lęgów. W okresie przelotów mogą się łączyć w grupki i żerować razem z innymi ptakami siewkowymi.

CzajkaCzajka Fot. Jacek Betleja

Czajka

Vanellus vanellus

Na świętego Kazimierza czajka przybieża – mówi przysłowie. Zatem ptaki te powinniśmy mieć przyjemność obserwować już na początku marca. Pojedyncze osobniki zdarza się spotkać także zimą. Swoim charakterystycznym głosem wydawanym w akrobatycznym locie, ze zwichrzonym czubkiem na głowie, czajki zwiastują, że wiosna jest tuż-tuż.

Z dużej odległości czajki zdają się czarno-białe, jeżeli jednak przyjrzymy się im skąpanym w promieniach wiosennego słońca, mamy szansę dostrzec, jak ich pióra pięknie opalizują, mieniąc się odcieniami zieleni, złota i purpury.

Z początkiem wiosny, gdy na polach i łąkach słychać jeszcze tylko skowronki, czajki energicznie przygotowują się do odbycia lęgów. Samce odbywają widowiskowe loty tokowe, okraszone dźwięcznym kwileniem, bogate w piruety, które są surowo oceniane przez samice. Cały spektakl kończy się wspólnym tańcem obojga partnerów.

Późniejszym skutkiem jest skromne gniazdo w postaci dołka w ziemi, ulokowane pośród skąpej roślinności, wypełnione jajami w maskujące wzory. Niewprawne ludzkie oko ma niewielką szansę je dostrzec.

  • Jak rozpoznać czajkę?

To czarno-biały ptak z szerokimi, zaokrąglonymi skrzydłami i charakterystycznym czubem na głowie. Można go rozpoznać po krótkim dziobie, ciemnoczerwonych nogach i charakterystycznym sposobie poruszania się z przerwami pomiędzy krótkimi dreptaniami.

  • Gdzie i kiedy można obserwować czajki?

Przylatują zwykle na początku marca, a odlatują w listopadzie, choć zdarzają się osobniki zimujące. Spotkać je można i usłyszeć w trakcie lotu tokowego na łąkach, bagnach, spuszczonych stawach, a nawet na polach uprawnych. Po lęgach, już od czerwca, grupują się w większe stada. W miejscach, gdzie są dobre warunki żerowania gromadzą się nawet tysiące osobników.

DudekDudek Fot. Gustaw Schneider

Dudek

Upupa epops

O dudku wszyscy słyszeliśmy, jednak nie każdy miał okazję go spotkać. Jeśli jednak znamy głos dudka, bez problemu wykryjemy jego obecność. W chybotliwym locie tuż nad ziemią, dzięki szerokim skrzydłom z kontrastowym deseniem, ptaki te mogą się kojarzyć z tańczącymi, ogromnymi motylami.

Ozdobny czubek na głowie, długi dziób, gliniasto-pomarańczowe ubarwienie i paskowany deseń na skrzydłach – przywodzą na myśl raczej ptaka egzotycznego niż mieszkańca polskiego krajobrazu rolniczego. Podłużny i cienki dziób jest dudkom bardzo potrzebny, ponieważ nim poszukują dżdżownic, larw chrząszczy i innych owadów w ziemi bądź pośród niskiej roślinności. Lubią pastwiska, gdzie trawa jest regularnie zgryzana przez pasące się zwierzęta.

Na lokum dla swoich młodych wybierają dziuplaste wierzby bądź budki lęgowe rozwieszone nieopodal pól i pastwisk. W trakcie toków samiec, chcąc się przypodobać partnerce, prezentuje swój ozdobny czub i trzepocze ogonem. Po udanych zalotach samica, siedząca w dziupli, dostaje owadzie smakołyki od opiekuńczego partnera.

Po wykluciu młodych lepiej do środka gniazda nie zaglądać. Zarówno samica, jak i pisklęta mogą strzyknąć gęstą, cuchnącą substancją z gruczołu kuprowego. Ma ona odstraszyć drapieżniki i nieproszonych gości, również ludzi.

  • Jak rozpoznać dudka?

Jest nieco większy od szpaka, z sylwetką nie do pomylenia. Słonecznie beżowa pierś, wyrazisty czubek z ciemnymi końcami, długi, lekko zagięty dziób i czarno-białe pasy na skrzydłach czynią go jednym z najbardziej charakterystycznych polskich ptaków. Rozpoznawalny także po niskim niosącym się głosie.

  • Gdzie i kiedy można obserwować dudki?

Dudki przylatują w kwietniu i opuszczają nas już we wrześniu. Najczęściej spotkać je można na terenach rolniczych, gdzie chętnie żerują na ziemi, zaś samo gniazdo zwykle zakładają w dziuplach pośród zadrzewień śródpolnych.

ŚmieszkaŚmieszka Fot. Jacek Betleja

Śmieszka

Chroicocephalus ridibundus

Mewy spotkamy nie tylko nad morzem. Kilka krajowych gatunków regularnie gniazduje na zbiornikach śródlądowych, a jednym z nich jest właśnie śmieszka – nasza najpospolitsza mewa. W okresie lęgowym spotkać ją można w pobliżu jezior, stawów i rzek, a także na polach i wysypiskach śmieci.

Jest dość hałaśliwym ptakiem, obwieszczającym swoją obecność głośnym wrzaskliwym głosem.

W okresie wiosennym, dzięki czekoladowo-brązowemu kapturowi na głowie, czerwonym nogom i dziobowi, jest bardzo łatwo rozpoznawalna w terenie. Po sezonie lęgowym traci ciemne pióra na głowie i zmienia je na białe. Pozostaje jedynie subtelna ciemna plamka za okiem.

Śmieszki gniazdują kolonijnie na niewielkich wyspach, w pasach roślinności przybrzeżnej oraz na mokradłach. Takie wspólne przystępowanie do lęgów jest ptakom bardzo na rękę, a kolonia lęgowa spełnia kilka użytecznych funkcji. To miejsce wymiany informacji o lokalizacji bogatych żerowisk, do których latają kolejne ptaki z kolonii. Poza tym w grupie łatwiej obronić się przed drapieżnikiem. Z tego powodu perkozy i kaczki, niebroniące aktywnie swoich lęgów, chętnie zakładają gniazda w koloniach śmieszek.

  • Jak rozpoznać śmieszkę?

To nieduża mewa z przewagą białego upierzenia, z jasnoszarym grzbietem i czarno-białymi końcówkami skrzydeł. Cechą charakterystyczną tego gatunku jest ciemnoczekoladowy kaptur na głowie, który ptaki mają tylko w okresie lęgowym.

  • Gdzie i kiedy można obserwować śmieszki?

Śmieszki przylatują wczesną wiosną i odlatują późną jesienią, ale przez cały rok można je spotkać je na wybrzeżu, gdzie chętnie zimują. W okresie wiosenno-letnim zobaczyć je można głównie w pobliżu zbiorników wodnych. Bliżej jesieni chętnie zbierają się na polach, wspólnie żerując, odwiedzają także wysypiska śmieci, a nawet miasta.

Rybitwa rzecznaRybitwa rzeczna Fot. Jacek Betleja

Rybitwa rzeczna

Sterna hirundo

Na pierwszy rzut oka rybitwy można pomylić z mewami. Są białe i również osiedlają się w pobliżu zbiorników wodnych. Jednak rybitwy są zdecydowanie mniejsze i smuklejsze, mają spiczasto zakończone skrzydła, rozwidlony ogon, wyższy wibrujący głos i latają z wielką gracją.

Rybitwa rzeczna jest w Polsce najpospolitszą rybitwą; można ją obserwować w całym kraju.

Rybitwy są znane z urzekających rytuałów godowych. Po spektakularnych lotach tokowych samiec adoruje partnerkę, tańcząc wokół niej z uniesionym ogonem i rozchylonymi skrzydłami. Jeśli samica ulegnie zalotom partnera, oboje w euforii wysoko unoszą głowy i ostro zakończone dzioby. Samice często otrzymują od samców podarunki w postaci smacznych kąsków – najczęściej drobnych rybek.

Podobnie jak mewa zwykle gniazduje kolonijnie. Do założenia gniazda wybiera wyspy z niską roślinnością bądź piaszczyste wybrzeża. Chętnie korzysta ze specjalnie dla niej przygotowanych platform gniazdowych, a także drobnych elementów infrastruktury rybackiej.

Gniazdo rybitwy rzecznej to lichy dołek w piasku bądź żwirze, wymoszczony drobnymi kamykami. Zarówno z daleka, jak i z bliska trudno go zauważyć. Jaja są niewielkie, beżowo-zielonawe, gęsto nakrapiane, idealnie zlewające się z podłożem gniazda.

  • Jak rozpoznać rybitwę rzeczną?

Biały smukły ptak ze spiczasto zakończonymi skrzydłami i długim, mocno rozwidlonym ogonem jest wyraźnie mniejszy od mewy śmieszki. Z jasnym upierzeniem kontrastują czarna czapeczka i pomarańczowo-czerwony dziób z ciemną końcówką. W locie często odzywa się wibrującym wysokim skrzeczeniem.

  • Gdzie i kiedy można obserwować rybitwy rzeczne?

Rybitwy przylatują do Polski na początku kwietnia, a na zimowiska odlatują zwykle w październiku. Spotkać je można zarówno na wybrzeżu, jak i nad zbiornikami śródlądowymi, często również w dolinach dużych rzek, gdzie z innymi ptakami wodno-błotnymi zakładają kolonie lęgowe na łachach piasku.

KrogulecKrogulec Fot. Witold Nocoń

Krogulec

Accipiter nisus

Te niewielkie drapieżniki szczególnie łatwo zaobserwować zimą, gdy przy karmnikach czatują na drobne ptaki wróblowe będące podstawą ich diety. Zdarza się im przesiadywać na balkonach i parapetach, jeśli w pobliżu znajduje się ptasia stołówka. Zaraz po myszołowach są najczęściej widywanymi u nas ptakami drapieżnymi. Coraz skuteczniej adaptują się do warunków terenów zurbanizowanych, czego nie praktykują ich więksi kuzyni – jastrzębie.

Dieta samca i samicy zazwyczaj się różni. Samica, ze względu na znacznie większe rozmiary ciała, może polować na ptaki wielkości gołębia czy sójki. Samce natomiast gustują w drobnych osobnikach, jak wróble czy sikory, bezbłędnie chwytając je ostrymi szponami.

Krogulce są doskonałymi lotnikami. Szczególnie samce potrafią sprawnie manewrować między gęstymi gałęziami, co ułatwia im długi i wąski ogon i drobna sylwetka.

Krogulce bywają mylone z jastrzębiami, a ze względu na prążkowanie na piersi czasem nawet z lecącą kukułką. Są znacznie smuklejsze od jastrzębi, mają ostro zakończone prostokątne ogony i drobniejsze, patykowate nogi. Szczupła sylwetka umożliwia im polowanie wśród gęstych zadrzewień. Od kukułki różni je hakowaty kształt dzioba i inny pokrój skrzydeł.

  • Jak rozpoznać krogulca?

To niewielki ptak drapieżny. Samce są wielkości sierpówki, zaś samice zbliżone do grzywacza, ale o znacznie smuklejszej sylwetce i równo zakończonym ogonie. Obie płcie mają prążkowanie na piersi; u samców jest ono w rdzawym kolorze. Samice mają wyrazistą białą brew nad żółtym okiem.

  • Gdzie i kiedy można obserwować krogulce?

Krogulce są częściowo wędrowne. W Polsce można je spotkać przez cały rok, a szczególnie jest to łatwe zimą, kiedy siedzą w pobliżu przydomowych karmników. W przeciwieństwie do jastrzębi nie unikają miast i coraz chętniej osiedlają się w pobliżu człowieka, w ogrodach i parkach.

JastrząbJastrząb Fot. Witold Nocoń

Jastrząb

Accipiter gentilis

Rzadziej spotykany kuzyn krogulca jest od niego znacznie większy i raczej unika ludzkiego towarzystwa. Jego rewiry znajdują się przeważnie w dojrzałych drzewostanach iglastych i na obrzeżach lasów.

Z gniazda, które umiejscawia wysoko na drzewie, korzysta przez wiele lat, przez co konstrukcja z czasem zyskuje naprawdę pokaźne rozmiary. W każdym sezonie przeprowadza remont, dokładając po bokach zielone gałązki. Inkubacją i ogrzewaniem młodych zajmuje się głównie samica, natomiast jej partner odpowiedzialny jest za dostarczanie rodzinie pokarmu.

U jastrzębi występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Samice są znacznie większe i w związku z tym mogą polować na większe ofiary niż mniejsi partnerzy. W skład menu jastrzębi wchodzą głównie średniej wielkości ptaki, m.in. gołębie, krukowate czy drozdy, a także ssaki – zające czy wiewiórki.

W minionych dziesięcioleciach populacja jastrzębi znacznie spadała z powodu stosowania toksycznych związków chemicznych w rolnictwie które m.in. osłabiały skorupki jaj, uniemożliwiając wykluwanie się piskląt. Obecnie tych związków już się nie stosuje.

  • Jak rozpoznać jastrzębia?

Jest znacznie większy od krogulca. Samice wielkością zbliżone są do myszołowa, samce do wrony siwej. Obie płcie mają ciemne prążkowanie na jasnej piersi i wyraźne jasne brwi; różnią się odcieniem koloru grzbietu – samice są brunatnoszare, samce bardziej łupkowoszare. Poznać je można po masywnej sylwetce i grubych żółtych nogach.

  • Gdzie i kiedy można obserwować jastrzębie?

Większość polskich jastrzębi nie migruje na zimę, więc można je spotkać przez cały rok. Wybierają środowiska leśne, gdzie zręcznie manewrują między drzewami. Poza okresem lęgowym obserwować je można także na otwartych przestrzeniach nieopodal zadrzewień.

PustułkaPustułka Fot. Witold Nocoń

Pustułka

Falco tinnunculus

Pustułki są naszymi najpospolitszymi sokołami. Ich upierzenie ma ciepły rudy odcień.

Towarzyszą nam w miastach, szczególnie wzdłuż dróg szybkiego ruchu, a także na obszarach wiejskich i na dużych otwartych terenach przeplatanych lasami.

Łatwo je rozpoznać po charakterystycznym sposobie polowania. Z rozpostartym ogonem, subtelnie trzepocząc skrzydłami, niemal nieruchomo zawisają w powietrzu. Wyglądają jak latawiec utrzymywany przez wiatr. W ten sposób polują najczęściej nad łąkami i polami, wypatrując biegających niżej gryzoni, jaszczurek i większych owadów. W miastach widzimy pustułki, gdy siedząc wysoko wśród budynków, w skupieniu wypatrują małych ptaków wróblowych.

Jak przystało na przedstawiciela rodzaju Falco, pustułki mają sokoli wzrok, który umożliwia im dostrzeżenie niewielkiej ofiary z dużej odległości. Nawet światło nie jest dla nich ograniczeniem, bo ich duże, ciemne oczy umożliwiają polowanie, gdy zmierzcha. Tak jak większość ptaków, pustułki widzą także w bliskim ultrafiolecie, co czyni je wybitnie skutecznymi łowcami. Dzięki tej umiejętności potrafią nawet dojrzeć świecące ślady moczu pozostawione przez gryzonie wokół nory. Nawet jeśli ofiara się nie rusza i siedzi cichutko w ukryciu, te niewielkie sokoły nie mają najmniejszych problemów, żeby ją zlokalizować.

  • Jak rozpoznać pustułkę?

Nieduży ptak drapieżny ma smukłą sylwetkę ze spiczastymi skrzydłami i dość długim ogonem. Obie płcie mają rudy grzbiet i czarniawe końce skrzydeł; ogon samca jest sinoniebieskawy. Polują w charakterystyczny sposób, zawisając w powietrzu. Poznać je można po głosie, gdy wydają serię szybkich piskliwych kwileń.

  • Gdzie i kiedy można obserwować pustułki?

W większości regionów są obecne przez cały rok. Dzięki wprowadzeniu się do miast, pokarmu mają pod dostatkiem. Zimą ich głównym pożywieniem są drobne ptaki wróblowe. W miastach wybierają wieże kościelne, wysoko posadowione gzymsy. Często korzystają ze specjalnie wywieszonych dla nich budek. Na wsiach często zakładają gniazda w opuszczonych gniazdach wron.

PuszczykPuszczyk Fot. Anna Śnieżek

Puszczyk

Strix aluco

To najpospolitsze polskie sowy. Spotkamy je w lasach, w miejskich parkach, niewielkich zadrzewieniach, ogrodach – wszędzie, gdzie znajdą dogodną dziuplę bądź budkę lęgową. Kolorystyka ich upierzenia przybiera różne odcienie szarości i brązu.

W Polsce wyróżnia się dwie odmiany barwne puszczyków – rdzawą i szarą.

Wbrew powszechnemu mniemaniu sowy nie widzą dobrze w ciemnościach. Do polowania potrzebują choćby znikomej ilości światła. W łowach pomaga im doskonały słuch i aksamitne pióra, wykończone puszkiem (także na szponach!), które umożliwiają bezszelestny lot. Głównym ich pokarmem są gryzonie, na które polują z zasiadki. W miastach nie gardzą szczurami i małymi ptakami, głównie wróblami. Atakują je, gdy te smacznie śpią na gałęzi lub wyganiają je z żywopłotów.

Samce zajmują terytoria już jesienią. Zimą para głośno tokuje, wydając serie przenikliwych naprzemiennych pisków i pohukiwań. Samica składa jaja pod koniec lutego i wczesną wiosną. Młode dość długo po wyjściu z dziupli są zależne od pokarmu przynoszonego przez rodziców. Zdarza się znajdować puchate młode puszczyki pod drzewami. Nie należy ich ruszać, ewentualnie można podsadzić na gałąź, aby uchronić przed atakiem psa lub kota. Podrośnięte pisklęta poradzą sobie, a dzięki silnym szponom będą wspinać się po drzewie na wyższe gałęzie.

  • Jak rozpoznać puszczyka?

Średniej wielkości sowa, mniej więcej rozmiarów wrony siwej, o rdzawym bądź szarym upierzeniu upstrzonym drobnym ciemnym wzorem, idealnie zlewa się z korą drzewa. Krępa sylwetka, duża głowa i ciemne oczy czynią ją łatwą do odróżnienia od innej naszej pospolitej sowy – uszatki. Jeszcze łatwiej ją rozpoznać po przeciągłym, wyraźnie podzielonym na sylaby pohukiwaniu.

  • Gdzie i kiedy można obserwować puszczyki?

Puszczyki w swoich rewirach są przez cały rok. Szczególnie aktywne stają się z końcem zimy, gdy łączą się w pary i głośno nawołują. Zobaczyć je można także w parkach miejskich, gdzie za dnia śpią z przymrużonymi oczami u wylotu dziupli.

Dzięcioł czarnyDzięcioł czarny Fot. Anna Śnieżek

Dzięcioł czarny

Dryocopus martinus

Słysząc głos dzięcioła czarnego podczas spaceru po lesie, można się nieźle wystraszyć. Ten spory ptak ma nie tylko ogromną siłę w dziobie, ale także w głosie. Tuż przed wzbiciem się w powietrze wydaje przeciągłe płaczliwe zawołanie niosące się na setki metrów.

Dzięcioły czarne pełnią bardzo ważną funkcję w leśnym ekosystemie. Wykuwają największe dziuple wśród wszystkich dzięciołów i co roku powstaje nowa. Każda z nich to nie tylko lokum jednego pokolenia dzięciołów, jeszcze przez dziesiątki lat jest świadkiem codziennego życia wielu innych gatunków, pod warunkiem że drzewo nie zostanie ścięte.

Z dziupli dzięcioła czarnego korzystają niewielkie sowy, leśne gołębie – siniaki, większe ptaki wróblowe, nietoperze, pszczoły, kuny czy wiewiórki. Od dzięciołów czarnych szczególnie zależne są sowy włochatki oraz siniaki, ponieważ mieszczą się tylko w obszernych dziuplach. Dzięcioła czarnego w ekologii zwykło się określać mianem gatunku zwornikowego, od którego obecności na danym terenie zależne jest występowanie innych gatunków.

Nasze największe dzięcioły pełnią funkcję leśnych deweloperów, przygotowując w ciągu swojego życia wiele atrakcyjnych lokali dla niemal każdej grupy nadrzewnych mieszkańców – od stawonogów poczynając, na ssakach kończąc.

  • Jak rozpoznać dzięcioła czarnego?

Największy polski dzięcioł, jednolicie czarny z czerwoną czapeczką i jasnym dziobem, jest dość hałaśliwy – dysponuje bogatym repertuarem głosów i odzywa się także w locie. Można go usłyszeć z odległości ponad kilometra, gdy intensywnie bębni w suchą gałąź, a z niewielkiej odległości słychać nawet, jak chodzi po drzewie!

  • Gdzie i kiedy można obserwować dzięcioły czarne?

Dzięcioły czarne są w naszym kraju przez cały rok, jednak najłatwiej się na nie natknąć wczesną wiosną, gdy przygotowują się do sezonu lęgowego. Spotkać je można głównie w starych borach sosnowych, ale również w lasach liściastych czy mieszanych.

Dzięcioł dużyDzięcioł duży Fot. Witold Nocoń

Dzięcioł duży

Dendrocopos major

Bębnienie dzięcioła dużego jest jednym z najbardziej charakterystycznych leśnych głosów. Te niezbyt duże ptaki potrafią stukać nawet z prędkością 20 uderzeń na sekundę, co daje tysiące uderzeń w ciągu jednego dnia. Samo bębnienie pełni dwie funkcje: terytorialną, bo informuje inne samce w okolicy, że ten rewir jest już zajęty, oraz wabienia potencjalnej partnerki.

Dlaczego dzięcioły nie robią sobie krzywdy, uderzając w twarde drzewa, a nawet latarnie uliczne? Czaszka dzięcioła jest perfekcyjnie przystosowana do absorbowania wstrząsów. Kości otaczające mózg są grube i gąbczaste, wyposażone w mikroskopijne struktury równomiernie rozkładające i tłumiące drgania. Wokół czaszki biegnie rozwidlony aparat gnykowy (kostny i chrzęstny szkielet w kształcie litery Y wspierający język), tworząc swego rodzaju pas bezpieczeństwa dla mózgu. Sam mózg jest niewielki i gładki, upakowany w niewielkiej przestrzeni puszki mózgowej, która uniemożliwia mu przemieszczanie się w trakcie bębnienia. Do tego twardy, ale jednocześnie elastyczny dziób, sztywny ogon, chwytne nogi i przepis na perfekcyjny organizm do kucia dziupli jest gotowy.

Poznanie anatomii dzięcioła pozwoliło naukowcom wykorzystać tę wiedzę do ulepszania i projektowania odpornych na wstrząsy urządzeń, np. czarnych skrzynek do samolotów i kasków dla rowerzystów.

Jak rozpoznać dzięcioła dużego?

Najpospolitszy z naszych dzięciołów pstrych ma czarno-białe ubarwienie z czerwonym podogoniem. Poza bębnieniem wydaje także charakterystyczne szybkie szczeknięcia, będące znakiem agresji. Samca można odróżnić po czerwonej plamce na ciemieniu.

Gdzie i kiedy można obserwować dzięcioły duże?

Dzięcioły duże zostają z nami przez cały rok. Wiosną i latem spotkać je można w lasach, parkach, ogrodach. Nie są wybredne środowiskowo. Zimą nie stronią od ludzi i często przylatują do karmników, a szczególnie są łase na słonecznik i kule tłuszczowe.

GrzywaczGrzywacz Fot. Anna Śnieżek

Grzywacz

Columba palumbus

Jeszcze w ubiegłym wieku grzywacze były leśnymi gołębiami, jednak przez ostatnie 100 lat postępował proces ich synurbizacji, czyli przystosowywania się do życia w mieście. Trend ten rozpoczął się już w XIX wieku w zachodniej Europie i obecnie grzywacze sukcesywnie wchodzą do miast również na wschodnich rubieżach kontynentu. Nie ma się czemu dziwić. W miastach jest mniej drapieżników niż w lasach, jest w nich wyższa temperatura i sporo pożywienia.

Większość ażurowych gniazd zbudowanych z kilu patyków, które uda się zauważyć na pojedynczych drzewach wzdłuż ulic czy na placach miejskich, z pewnością będzie należała do przedstawicieli tego gatunku.

Efektownie ubarwione grzywacze są naszymi największymi gołębiami. Pękata sylwetka, rumiana pierś, dumny biały kołnierzyk wykończony metalicznym połyskiem, jasnożółta tęczówka i dziób oraz szerokie białe pasy na skrzydłach wyróżniają go na tle pospolitych gołębi miejskich.

Wiele gołębi ma długi okres lęgowy, toteż grzywacze odchowują młode jeszcze we wrześniu czy w październiku. Niestety, nasze największe gołębie, tak jak 12 innych gatunków ptaków, należą do grona pechowej trzynastki, tzn. gatunków łownych. Co roku od 15 sierpnia odbywają się na nie polowania.

  • Jak rozpoznać grzywacza?

Duży gołąb z białą plamą na szyi jest w locie łatwo rozpoznawalny po szerokich białych przepaskach na skrzydłach. Odzywa się posępnie rytmicznym gruchaniem, składającym się z pięciu sylab – żaden inny gołąb nie odzywa się w taki sposób.

  • Gdzie i kiedy można obserwować grzywacze?

Grzywacze z zimowisk wracają w marcu, a odlatują późną jesienią. W trakcie migracji można spotkać na polach stada składające się z tysięcy młodych i dorosłych gołębi, uzupełniających rezerwy energetyczne przed podróżą. Jednak z racji łagodnych zim coraz częściej zdarza im się zimować w Polsce.

SierpówkaSierpówka Fot. Anna Śnieżek

Sierpówka

Streptopelia decaocto

Tego uroczego beżowo-popielatego gołębia z ciemnym sierpem na szyi (od którego wziął swoją nazwę) spotykamy w naszym kraju od niedawna. Przybył z Azji Środkowej w połowie ubiegłego wieku i wygląda na to, że rozgościł się na dobre zarówno na terenach miejskich, jak i obszarach wiejskich. Z pewnością wiele osób widziało w internecie zdjęcie gniazda sierpówki ulokowane na gzymsie, parapecie czy w doniczce na balkonie. Nic dziwnego, bo nie stroni ona od ludzi i jest częstym gościem w przydomowych karmnikach.

Sierpówki przy wyprowadzania lęgów nie są całkiem zależne od sezonowej dostępności pokarmu. W przeciwieństwie do wielu innych ptaków gołębie karmią swoje młode ptasim mleczkiem – wydzieliną wytwarzaną w wolu w formie zawiesiny, która składem przypomina mleko ssaków. Dlatego do budowy gniazda i składania jaj mogą przystąpić bardzo wcześnie, już z końcem zimy. Znane są przypadki, kiedy te monogamiczne ptaki przymierzały się do lęgów już w grudniu i styczniu!

Jak widać, ptasie mleczko nie jest wymysłem branży cukierniczej, a wspaniałym wytworem ewolucji, umożliwiającym gołębiom wychowywanie kolejnego pokolenia nawet wtedy, kiedy inne gatunki jeszcze nie przymierzają się do budowy gniazda.

  • Jak rozpoznać sierpówkę?

Nieduży, jasny gołąb w ciepłopopielatym odcieniu z charakterystyczną czarną półobrożą na karku jest najjaśniejszy i najbardziej jednolicie ubarwiony wśród naszych gołębi. Sierpówka odzywa się w podobnym rytmie co grzywacz, jednak jej gruchanie składa się tylko z trzech sylab. Z większej odległości jej głos może się kojarzyć z zawołaniem kukułki.

  • Gdzie i kiedy można obserwować sierpówki?

Sierpówki są ptakami osiadłymi, więc można je spotkać przez cały rok. Liche gniazda zakładają zarówno na elewacjach budynków, jak i na drzewach w parkach czy wśród zwartej zabudowy jednorodzinnej. Jesienią i zimą chętnie żerują na polach uprawnych, gromadząc się w większe stada.

JerzykJerzyk Fot. Witold Nocoń

Jerzyk

Apus apus

Gdy podczas spaceru w mieście w upalny letni wieczór podniesiemy głowę, najprawdopodobniej zobaczymy jerzyka. Ten pożeracz owadów przekracza polską granicę dość późno, bo dopiero w maju, i spędza z nami 3-4 bardzo intensywne miesiące. Dlaczego intensywne? Ano dlatego, że w tym krótkim okresie musi znaleźć partnera, miejsce na gniazdo, złożyć jaja i wychować młode.

Poza wyprowadzeniem lęgu, jerzyk niemal wszystkie czynności wykonuje w locie. To do tego stopnia urodzeni lotnicy, że młode nie przechodzą fazy podlota (niemrawych prób latania), lecz od razu po opuszczeniu gniazda rozpoczynają podniebną podróż, która może trwać nieprzerwanie przez wiele długich miesięcy.

Jerzyki nie stronią od człowieka. Wręcz przeciwnie – są naszymi częstymi sąsiadami. Na miejsce gniazdowania najczęściej wybierają szczeliny w wysokich budynkach, przestrzenie stropodachów, a także specjalnie dla nich przeznaczone budki.

Przy termomodernizacjach budynków należy pamiętać o zachowaniu miejsc lęgowych jerzyków i zadbać o nowe lokum – w postaci budek lęgowych – dla tych naturalnych pożeraczy komarów.

  • Jak rozpoznać jerzyka?

Jerzyk jest ptakiem jednolicie ciemnym, o sylwetce nieco przypominającej jaskółkę. Ma jednak znacznie krótszy, płytko rozwidlony ogon. Podczas ciepłych wieczorów masowo i hałaśliwie ugania się w stadach nad budynkami w centrach miast.

  • Gdzie i kiedy można obserwować jerzyki?

Obecne są w miastach od maja do połowy sierpnia. Pojedyncze ptaki można spotkać do połowy września. Podczas migracji najłatwiej zobaczyć je na otwartych przestrzeniach nad polami i zbiornikami wodnymi.

KukułkaKukułka Fot. Witold Nocoń

Kukułka

Cuculus canorus

Dobrze wiemy, że kukułki jajek nie wysiadują, lecz podkładają je innym, i tak już zarobionym po skrzydła, ptakom. Spryciarze podrzucają jaja do gniazd ponad 120 gatunków ptaków! W terminologii ornitologicznej kukułka to niewyspecjalizowany pasożyt lęgowy. W ciągu jednego sezonu samica potrafi złożyć od 12 do ponad 22 jaj. Do nieszczęśników, u których ląduje kukułcze jajo, należą głównie ptaki zasiedlające trzcinowiska: trzcinniczek, trzciniak, pokrzewka, pliszka siwa czy świergotek łąkowy.

Kukułki nie mogą podrzucić jaja do gniazda pierwszego lepszego ptaka. Podzielone są bowiem na szczepy, a każdy jest pasożytem innego gatunku. Dlaczego? Jaja gospodarzy, do których gniazd kukułka dorzuca swoje, mają różne kolory i plamkowanie, a dana kukułka składa jaja tylko w jednym odcieniu i deseniu. Jeśli jej jaja są jednolicie turkusowe, jak np. jaja pokrzywnicy, to oszustwo nie przejdzie w gnieździe trzcinniczka, którego jaja są gęsto nakrapiane. Gospodarze się zorientują, że coś tu nie gra, i albo wyrzucą jajko, albo zabudują je na dnie gniazda, dokładając kolejne warstwy trawy i włosia.

Obdarowanie kukułczym jajem jest nieszczęściem dla drobnych ptaków. Sprytne kukułcze pisklę najczęściej kluje się jako pierwsze i od razu ładuje kolejne jaja na plecy i wyrzuca je z gniazda. Zostaje samo i, jako jedyne, zagarnia dla siebie cały pokarm, który przybrani rodzice przynoszą w ekspresowym tempie.

  • Jak rozpoznać kukułkę?

To dość spory siwy ptak z długim zaokrąglonym ogonem i charakterystycznym biało-czarnym paskowaniem na piersi. U samic występują dwie formy barwne – szara i rdzawa. Kukułki często siedzą na ogrodzeniach ze spuszczonymi skrzydłami, jakby zgarbione. Odzywają się dobrze wszystkim znanym kukaniem.

  • Gdzie i kiedy można obserwować kukułki?

Zwykle przylatują w kwietniu i odlatują we wrześniu. Można je spotkać w każdym środowisku, najbardziej lubią tereny otwarte z niewielkimi zadrzewieniami.

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.