Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

To już ósma edycja Nagrody Historycznej im. Kazimierza Moczarskiego. Przez te lata nagroda utrwaliła swój prestiż. W Bibliotece Narodowej w Pałacu Krasińskich, w którego murach znalazła schronienie spuścizna Moczarskiego, odbędzie się ponownie uroczystość wręczenia nagrody.

O marce nagrody stanowią jej laureaci: Gunnar S. Paulsson („Utajone miasto. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy”), Bogdan Gadomski („Biografia agenta. Józef-Josek Mützenmacher”), Andrzej Friszke („Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi”), Timothy Snyder („Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem”), Marcin Zaremba („Wielka trwoga. Polska 1944-1947. Ludowa reakcja na kryzys”), Karol Modzelewski („Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca”), a w ubiegłym roku – Alexandra Richie („Warszawa 1944. Tragiczne powstanie”). I wreszcie nie byłoby rangi nagrody, gdyby nie znakomite jury skupiające elitę polskich historyków i publicystów.

Kazimierz Moczarski, oficer AK z Kierownictwa Walki Podziemnej, czekał na wykonanie kary śmierci w jednej celi z katem warszawskiego getta Jürgenem Stroopem. Tę graniczną sytuację przekuł w książkę świadectwo „Rozmowy z katem” – przenikliwą anatomię mentalności wzorowego nazisty, hitlerowskiego narzędzia zbrodni. To opus magnum Moczarskiego wywarło wpływ na świadomość powojennego pokolenia Polaków i kształtowało je. Zostało też przetłumaczone na kilkanaście języków obcych.

W śledztwie poddany został torturom. Nie wydał nikogo. Skazany na karę śmierci odsiedział ponad dziesięć lat. Został zrehabilitowany w 1956 r. Jeden z polskich tragicznych powojennych losów. Mimo traumy i głębokiego doświadczenia przez nazizm i komunizm pozostał niezłomnym demokratą, wolnym od nienawiści i żądzy zemsty. Niewiele jest w polskiej historii XX wieku postaci, które zapłaciły tak wysoką cenę za wierność własnym przekonaniom.

Jury konkursu

*Henryk Samsonowicz, przewodniczący jury. Mediewista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, na początku lat 80. rektor UW. Minister edukacji w rządzie Mazowieckiego. Autor kilkudziesięciu prac i podręczników historycznych, m.in. „Historii Polski do roku 1795”, „Polski. Losów państwa i narodu”, „Życia miasta średniowiecznego”. Kawaler Orderu Orła Białego.

*Adolf Juzwenko. Historyk, doktor nauk humanistycznych, dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Autor wielu publikacji historycznych, szczególnie dotyczących stosunków polsko-rosyjskich. Członek Polsko-Ukraińskiej Komisji ds. Wspólnego Dziedzictwa Kulturalnego. Przewodniczący Rady Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego.

*Jan Kofman. Profesor, historyk, politolog, publicysta. Wykładał w Instytucie Historii Uniwersytetu w Białymstoku i w Instytucie Studiów Politycznych PAN. W latach 90. redaktor naczelny i wiceprezes zarządu Wydawnictwa Naukowego PWN. Autor m.in. książek „Lewiatan a podstawowe zagadnienia ekonomiczno-polityczne Drugiej Rzeczypospolitej” i „Economic Nationalism and Development: Central and Eastern Europe between the Two Wars”.

*Andrzej Krzysztof Kunert. Dr hab., historyk dziejów najnowszych Polski, autor wielu publikacji, ostatni sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa 2010-16, jednocześnie prof. nadzw. Akademii Obrony Narodowej 2013-16, od 2016 r. urzędnik Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

*Tomasz Łubieński. Pisarz, redaktor naczelny „Nowych Książek”. Autor m.in. zbioru esejów „Bić się czy nie bić?”, monografii „Norwid wraca do Paryża” i „M jak Mickiewicz”, wspomnień „Wszystko w rodzinie” analizujących uwikłania lat powojennych. Wydał także książkę „Ani triumf, ani zgon”, która jest głosem w dyskusji o zasadności i bilansie powstania warszawskiego.

*Tomasz Makowski. Historyk i bibliotekarz, dyrektor Biblioteki Narodowej i przewodniczący Krajowej Rady Bibliotecznej. Doktor historii. Autor wielu publikacji z zakresu historii książki i bibliotek od XVI do XX w. Redaktor naczelny „Polish Libraries”. Przewodniczący rady Muzeum Warszawy i członek rady Muzeum Literatury. Członek honorowy Association Internationale de Bibliophilie.

*Daria Nałęcz. Zajmuje się historią Polski XIX i XX wieku, specjalizuje się w historii najnowszej. Nauczyciel akademicki. Profesor Uczelni Łazarskiego. W latach 2012-15 podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Autorka m.in. prac „Zawód dziennikarza w Polsce 1918-39” i „Sen o władzy. Inteligencja wobec niepodległości”.

*Piotr Nehring. Absolwent Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, pracownik „Wyborczej” od 1989 r., najpierw jako dziennikarz działu gospodarczego, a potem redaktor i kierownik tego działu. Pierwszą dekadę XXI w. spędził na pracy w dziale zagranicznym „Wyborczej”, od 2012 r. redaguje „Ale Historia”, poniedziałkowy dodatek historyczny „Wyborczej”.

10 NOMINACJI DO NAGRODY

Bunt. Strajki w Trójmieście. Sierpień 1980”, Anna Machcewicz

Europejskie Centrum Solidarności, Gdańsk

„Bunt” to wielowątkowa, pasjonująca opowieść o wydarzeniu, które zmieniło Polskę. Zaczyna się w chwili, gdy po krwawym stłumieniu strajku w grudniu 1970 roku władze obiecały lepsze życie. A jednak nadszedł bunt. Ukazująca się w 35. rocznicę tamtych wydarzeń książka to pierwsza pełna opowieść o wielkim strajku z sierpnia 1980 roku. Choć jego centrum znajdowało się w Stoczni Gdańskiej, akcja rozgrywała się w określonym miejscu i czasie, nie jest to historia lokalna. Te same hasła i postulaty podjęli protestujący w Szczecinie, Elblągu, Krakowie, Łodzi, we Wrocławiu, na Śląsku i w dziesiątkach innych miejsc w całej Polsce. „Bunt” łączy elementy reportażu, opowieści historycznej i analizy społecznej. Czyta się go jak pasjonującą powieść.

„Losowi na przekór”, Andrzej Wielowieyski

Agora, Warszawa

Andrzej Wielowieyski jest spadkobiercą rodziny o tradycji prawie tak długiej jak polska państwowość. W książce „Losowi na przekór” opowiada o Polsce międzywojennej widzianej oczami dziecka, o moralnych dylematach młodego żołnierza Armii Krajowej, który z trudem odnajduje się w świecie, gdzie zabija się nie tylko wrogów, o trudnych wyborach, przed którymi stali młodzi Polacy, kiedy władzę w kraju przejęli komuniści.

Podążając za życiem i wyborami Andrzeja Wielowieyskiego, sami stajemy się świadkami przełomowych wydarzeń polskiej historii ostatnich kilkudziesięciu lat. Gdy mamy go za przewodnika, historia ta staje się bardziej zrozumiała, a i my bardziej wobec niej wyrozumiali.

„Pierwsza zdrada zachodu. 1920 – zapomniany appeasement”, Andrzej Nowak

Wydawnictwo Literackie, Kraków

Po prawie stu latach autor odkrywa nieznane dokumenty, z których wynika, że w 1920 roku europejskie mocarstwa były gotowe przehandlować Polskę w zamian za pokój z bolszewicką Rosją. Upalne lato 1920 roku. Armie sowieckie stoją pod Warszawą, Polacy gotują się do bitwy. Na kongresie Międzynarodówki triumfalny nastrój, wszak „po trupie białej Polski wiedzie droga do pożaru, którego płomienie ogarną świat”. Przeciw pomocy dla Polski strajkują angielscy dokerzy, Czechosłowacja wykorzystuje okazję, by zająć Zaolzie. Zachód występuje w obronie Polski, rokuje z Sowietami. Na konferencji w Spa jak zwykle oschły wobec Polaków premier Wielkiej Brytanii Lloyd George wymusza na premierze Grabskim akceptację granicy na linii Curzona. Każda cena jest warta przetrwania. A jaką cenę byli gotowi zapłacić nasi sojusznicy?

„Polska w polityce zagranicznej Litwy w latach 1938-1939”, Audrius A. Žulys

Muzeum II Wojny Światowej, Gdańsk

Monografia stosunków polsko-litewskich w przededniu II wojny światowej porusza ich najbardziej kontrowersyjne i złożone problemy. Autor wybrał za cel swego opracowania okres między marcem 1938 r. a wybuchem wojny (wrzesień–październik 1939 r.), ale przedstawia również genezę i dynamikę dziejów polsko-litewskich w okresie międzywojennym od momentu odrodzenia obu państw aż do polskiego ultimatum z 17 marca 1938 r. Publikacja adresowana jest do odbiorców interesujących się historią polityki międzynarodowej, dziejami dyplomacji i stosunkami polsko-litewskimi. Po raz pierwszy czytelnik polski otrzymuje książkę o tak solidnych podstawach źródłowych, opartych nie tylko na polskich, ale przede wszystkim na litewskich dokumentach archiwalnych.

„Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce”, Małgorzata Fidelis

W.A.B., Warszawa

Komunistyczny ustrój zakładał równość płci. A jednak historia komunizmu to historia napięć – konfliktu między tym, co obiecano, a tym, co rzeczywiście można było otrzymać. Z perspektywy robotnic poznajemy ówczesne radości i bolączki polskich kobiet, ich reakcję na zmiany polityczne, gospodarcze i obyczajowe. Dzięki fascynującym materiałom Fidelis proponuje nowe spojrzenie na społeczne skutki wojny, zmagania w sklepach i fabrykach, wyzwania stojące przed wiejskimi dziewczętami wkraczającymi w świat szybko rozwijającego się przemysłu i męskich zawodów, wreszcie – na nieoczekiwane konsekwencje liberalizacji. Autorka udowadnia, że kobiety stanowiły kluczowy element tworzenia komunistycznego społeczeństwa.

„Budowanie Polski Ludowej. Robotnicy a komuniści 1945-1950”, Padraic Kenney

Przeł. Anna Dzierzgowska, wyd. W.A.B., Warszawa

„Aby zrozumieć polski komunizm, trzeba zacząć od badania jego początków” - pisze we wstępie do swojej książki Padraic Kenney. Chociaż reżim wprowadzono odgórnie i za pomocą radzieckich czołgów, to na jego charakter i specyfikę, zwłaszcza w latach 1945-50, ogromny wpływ mieli także robotnicy.

I właśnie z perspektywy zwykłych ludzi, w szczególności pracowników fabryk, irlandzki historyk stara się opisać doświadczenie nowego ustroju rzekomej sprawiedliwości społecznej.

Analiza napięć między klasą robotniczą a rządzącymi w początkach nowego ustroju może powiedzieć nam coś więcej o tym, dlaczego system przetrwał tak długo i dlaczego upadł.

„Odwaga i strach”, Ola Hnatiuk

Kolegium Europy Wschodniej, Wojnowice

„Odwaga i strach” to opowieść o postawach ludzkich w obliczu zagrożenia życia. Autorka ukazuje historię okupowanego Lwowa na poziomie mikrohistorii, z perspektywy historii osobistych. Jednak nie tylko na tym polega niezwykłość tej książki opartej na pamiętnikach, wspomnieniach, listach, a nawet zeznaniach. To opowieść o ludzkich losach, a zarazem o historii polskiej, ukraińskiej i żydowskiej inteligencji, o skomplikowanych relacjach między jej przedstawicielami, o różnych przejawach solidarności i wrogości, u których podstaw leżały odwaga i strach. „To książka na literackim poziomie najlepszych wspomnień, a zarazem traktująca źródła krytycyzmem naukowej monografii” – napisał o niej Timothy Snyder.

„Czarna ziemia. Holokaust jako ostrzeżenie”, Timothy Snyder

Przeł. Bartłomiej Pietrzyk, wyd. Znak, Kraków

Początek XXI wieku z niepokojami w różnych rejonach świata zatrważająco przypomina świat, który zrodził Hitlera. Strach przed obcymi, lęk o materialny byt, nienawiść i pogarda, których dziś jesteśmy świadkami – to poważne sygnały ostrzegawcze. Snyder prezentuje przełomowe wyjaśnienie największej zbrodni XX wieku. Jak nikt dotąd przejrzyście opisuje zjawiska, które doprowadziły do Zagłady. Uwzględnia także perspektywę Polaków. „Czarna ziemia” to książka pasjonująca i mądra, oparta na nieznanych dotąd źródłach. W przystępny sposób syntetyzuje dotychczasową wiedzę o Holocauście, jednocześnie wprowadza zupełnie nową perspektywę.

„Tadeusz Mazowiecki. Biografia naszego premiera”, Andrzej Brzeziecki

Znak, Kraków

Nie ominęło go żadne z kluczowych wydarzeń naszej najnowszej historii. Był świadkiem upadku II RP, tragedii II wojny światowej i narodzin nowego ładu w powojennej Polsce. Całe życie związany z polityką zachował twarz i pozostał wierny wyznawanym zasadom tak w Sejmie PRL, jak i po zmianach ustrojowych. Był kluczową postacią „Solidarności” i jednym z najważniejszych współpracowników Lecha Wałęsy. Jesienią 1990 roku stanął jednak naprzeciw niego, walcząc o prezydenturę. Przegrał. Wielka polityka nadal jednak potrzebowała Tadeusza Mazowieckiego. Gdy o wielu innych politykach i mężach stanu z jego pokolenia świat zapomniał, on nadal pełnił swoją służbę. Odszedł rankiem 28 października 2013 roku. Oto historia jego życia.

"Obcy jako zagrożenie. Obraz Żyda w Polsce od roku 1880 do czasów obecnych", Joanna Beata Michlic

Przeł. Anna Switzer, wyd. Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa

„Książka ta proponuje nowe odczytanie historii polskiego antysemityzmu. Analizuję w niej naturę i wpływ antyżydowskich uprzedzeń na współczesne społeczeństwo polskie i jego kulturę polityczną. W szczególności odtwarzam historię kształtowania się pojęcia 'Żyda' jako innego, wroga i zagrożenia oraz rolę tej koncepcji w formowaniu i rozwijaniu nowoczesnej polskiej świadomości narodowej na podstawie zjawiska, które w literaturze przedmiotu określa się mianem wykluczającego etnonacjonalizmu” – napisała autorka we wstępie.

––––––––––

Nagroda Historyczna im. Kazimierza Moczarskiego jest nagrodą za najlepszą książkę historyczną roku. To już ósma edycja konkursu. W konkursie mogą startować m.in. reportaże historyczne, monografie, biografie i wspomnienia – zarówno pierwsze wydania książki autora polskiego, jak i pierwsze polskie wydania przekładu autora zagranicznego.

Konkurs dotyczy książek, które ukazały się w Polsce w ubiegłym roku wydawniczym. Zakres tematyczny i czasowy: historia Polski od czasu odzyskania niepodległości w 1918 roku do współczesności. Konkurs dotyczy tylko autorów żyjących. Nagrody nie można podzielić ani nie przyznać. Zgłoszenia do Konkursu im. Kazimierza Moczarskiego mogą nadsyłać wydawcy, autorzy i jurorzy nagrody. Pełny regulamin: Wyborcza.pl/moczarski. Zwycięzca wyłaniany jest w dwóch etapach. Pierwszy to dziesięć nominacji wybranych spośród wszystkich zgłoszeń, drugi to wybór zwycięzcy z listy dziesięciu nominowanych. Nominowane książki będziemy prezentować w „Wyborczej”. Laureata poznamy 9 grudnia wieczorem. Otrzyma statuetkę oraz 50 tysięcy złotych. Fundatorem nagrody jest Narodowe Centrum Kultury.

 

 Partner Pro Bono: 

 

 

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.