Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Nagroda Historyczna m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego ustanowiona w grudniu 2018 r. uchwałą Rady Miasta Warszawy jest kontynuacją nagrody powstałej w 2009 r. W konkursie biorą udział publikacje, które ukazały się w Polsce w ubiegłym roku wydawniczym, a ich tematem jest historia Polski po 1918 r.

Autor lub autorka najlepszej książki, wyłonionej spośród dziesięciu nominacji, otrzyma 50 tysięcy złotych oraz statuetkę – replikę temperówki Patrona Nagrody.

Rozstrzygnięcie konkursu nastąpi na początku grudnia. Ogłoszenie wyników odbędzie się online. Szczegóły na stronie internetowej Domu Spotkań z Historią.

Organizatorem i fundatorem konkursu jest m.st. Warszawa, a współorganizatorami Dom Spotkań z Historią oraz Fundacja im. Kazimierza i Zofii Moczarskich. Partnerami nagrody są Biblioteka Narodowa i Muzeum Historii Żydów Polskich „Polin". Patronem medialnym jest „Gazeta Wyborcza".

Filip Gańczak, 'Jan Sehn. Tropiciel nazistów', Wydawnictwo CzarneFilip Gańczak, 'Jan Sehn. Tropiciel nazistów', Wydawnictwo Czarne materiały prasowe

Filip Gańczak, „Jan Sehn. Tropiciel nazistów", Wydawnictwo Czarne

Jan Sehn był przewodniczącym Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Krakowie. Przesłuchiwał komendanta Auschwitz Rudolfa Hoessa i komendanta KL Plaszow Amona Goetha. Przygotowywał proces oświęcimskiej załogi, a później Josefa Buehlera, zastępcy generalnego gubernatora Hansa Franka. Sehn, prawnik i sędzia, nie doświadczył hitlerowskich represji. Zbrodniarzy traktował humanitarnie, często w drobnych sprawach szedł im na rękę, lecz przy zbieraniu dowodów i odszukiwaniu świadków był niestrudzony, dokładny i bezkompromisowy. Czy w śledczej działalności przyświecały mu osobiste motywy? Biegle mówił po niemiecku, sam był potomkiem niemieckich kolonistów w Galicji. Filip Gańczak w reporterskiej książce nakreślił działalność człowieka, który był motorem polskich rozliczeń z niemiecką okupacją.

Józef Krzyk, Barbara Szmatloch, 'Korfanty. Silna bestia', Sonia DragaJózef Krzyk, Barbara Szmatloch, 'Korfanty. Silna bestia', Sonia Draga materiały prasowe

Józef Krzyk, Barbara Szmatloch, „Korfanty. Silna bestia", Sonia Draga

Gdy 10 listopada 1918 r. uwolniony z Magdeburga Józef Piłsudski przyjechał do Warszawy, witało go ledwie kilka osób. Wojciecha Korfantego, który zjawił się tam pięć dni później, tłumy nosiły na ramionach i rzucały mu kwiaty pod nogi. Korfanty to jeden z najwybitniejszych osobistości II Rzeczypospolitej - był polskim komisarzem plebiscytowym i dyktatorem III powstania śląskiego. Jednak w zbiorowej pamięci pozostaje w cieniu swych rywali - w II RP dbali o to piłsudczycy, a w PRL nie pasowal do polityki historycznej państwa, która nie chciała akcentować śląskiej odrębności. To reporterska biografia lidera śląskiej chadecji. Autorzy podążają jego politycznymi i osobistymi losami, rysując tło historyczne tamtych czasów i pokazują złożoność relacji śląsko-polsko-niemieckich.

Rafał Księżyk, 'Dzika rzecz. Polska muzyka i transformacja 1989-1993', Wydawnictwo CzarneRafał Księżyk, 'Dzika rzecz. Polska muzyka i transformacja 1989-1993', Wydawnictwo Czarne materiały prasowe

Rafał Księżyk, „Dzika rzecz. Polska muzyka i transformacja 1989-1993", Wydawnictwo Czarne

„Można śmiało powiedzieć, że to z polskiego undergroundu wyszła iskra, która wznieciła Jesień Ludów w Europie w 1989 roku, kiedy rozpadł się blok wschodni" - pisze Rafał Księżyk w subiektywnej opowieści o polskiej muzyce niezależnej. Jest to zarazem historia polskiej kultury w stanie przejściowym, gdy wszystko mieszało się ze wszystkim, a do oficjalnego obiegu bez pukania wkroczyły kulturowe kody na miarę dzikich czasów. To ścieżka dźwiękowa rodzącego się kapitalizmu w wykonaniu Izraela, Armii, Kultu czy T.Love, ale także wykonawców spod znaku hip-hopu i techno. Zamiast socjologów i politologów o przemianach opowiadają tekściarze, którzy byli barometrami społecznego ciśnienia. Autor zebrał dziesiątki anegdot o podziemnych imprezach, narkotykowych modach i pierwocinach polskiego przemysłu fonograficznego. Dzika rzecz o dzikich czasach.

Jarosław Kuisz, 'Propaganda bezprawia. O >popularyzowaniu prawa w pierwszych latach Polski Ludowej', Wydawnictwo Naukowe ScholarJarosław Kuisz, 'Propaganda bezprawia. O >popularyzowaniu prawa w pierwszych latach Polski Ludowej', Wydawnictwo Naukowe Scholar materiały prasowe

Jarosław Kuisz, „Propaganda bezprawia. O »popularyzowaniu prawa« w pierwszych latach Polski Ludowej", Wydawnictwo Naukowe Scholar

Lata 1944-1947 to coś na kształt wojny domowej i rewolucji. „W zdewastowanym II wojną światową kraju jakakolwiek próba upowszechnienia wiedzy o prawie mogła się wydawać, eufemistycznie rzecz ujmując, ekstrawagancją" - pisze Jarosław Kuisz. A jednak propagowanie wiedzy o nowych aktach prawnych - i ich egzekwowaniu - wpisywało się w proces zdobycia i utrzymania władzy przez Polską Partię Robotniczą. Warunki, w jakich działali ówcześni propagatorzy, skłaniał do stosowania nowoczesnych technik i eksperymentowania z formą. Autor poddał analizie filmy dokumentalne, kroniki filmowe, publikacje prasowe, odczyty, pogadanki i audycje radiowe nie tylko po to, by wykazać ich propagandowy cel, ale pokazać problemy, z którymi mierzy się każdy ustrój: jak specjalistyczne terminy i procedury przekazać prostymi słowami i przystępnymi obrazami.

Tomasz Kurpierz, 'Henryk Sławik 1894-1944. Biografia socjalisty', Instytut Pamięci NarodowejTomasz Kurpierz, 'Henryk Sławik 1894-1944. Biografia socjalisty', Instytut Pamięci Narodowej materiały prasowe

Tomasz Kurpierz, „Henryk Sławik 1894–1944. Biografia socjalisty", Instytut Pamięci Narodowej

W szufladzie na Henryka Sławika czekały paszporty, które umożliwiały wyjazd z rodziną do Szwajcarii lub Turcji. Mimo to aż do aresztowania przez Gestapo stał na czele Komitetu Obywatelskiego dla Spraw Opieki nad Polskimi Uchodźcami na Węgrzech. W Budapeszcie pomagał zbiegłym z okupowanego kraju Polakom, organizował dla ich dzieci szkoły i sierocińce. Współobywatelom wyznania mojżeszowego pomagał w zdobyciu fałszywych dokumentów tożsamości. Przyczynił się do uratowania od kilku do kilkunastu tysięcy osób. Ale to tylko część jego biografii. Przed wojną Sławik należał na Śląsku do czołowych polityków Polskiej Partii Socjalistycznej. Był dziennikarzem i działaczem społecznym. Upominał się o prawa robotników, walczył o świecie państwo i na wiele lat przed wojną ostrzegał przed hitlerowskim reżimem. Książka Tomasza Kurpierza kreśli jego życie na tle sporów i wydarzeń burzliwej epoki.

Aleksandra Leyk, Joanna Wawrzyniak, 'Cięcia. Mówiona historia transformacji', Wydawnictwo Krytyki PolitycznejAleksandra Leyk, Joanna Wawrzyniak, 'Cięcia. Mówiona historia transformacji', Wydawnictwo Krytyki Politycznej materiały prasowe

Aleksandra Leyk, Joanna Wawrzyniak, „Cięcia. Mówiona historia transformacji", Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Książka oddaje głos pracownikom m.in. Wedla, Celulozy, Stomilu i FSO; robotnikom, kierownikom i dyrektorom. Podczas transformacji widzieli, jak państwowe giganty przekształcały się w oddziały zagranicznych korporacji mających siedziby od Stanów Zjednoczonych po Koreę Południową. Wraz z tymi zmianami do miejsc pracy przychodziły nowe modele zarządzania i pieniądze na modernizację w duchu kapitalizmu bez regulacji. Działy produkcji schodziły z piedestału, zastępowane przez marketingowców i menedżerów. Likwidacji ulegały przyzakładowe kluby, świetlice i ośrodki wczasowe. Wielkoprzemysłowe zakłady stawały się miejscem generowania zysku, a nie tworzenia sieci społecznych. Historie mówione autorki obudowały szkicem o polskiej prywatyzacji i globalnych tendencjach, które ją ukształtowały.

Arkadiusz Nyzio, 'Rakowiecka w remoncie. Transformacja polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Polski w latach 1989-1993', Wydawnictwo Księgarnia AkademickaArkadiusz Nyzio, 'Rakowiecka w remoncie. Transformacja polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Polski w latach 1989-1993', Wydawnictwo Księgarnia Akademicka materiały prasowe

Arkadiusz Nyzio, „Rakowiecka w remoncie. Transformacja polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Polski w latach 1989–1993", Wydawnictwo Księgarnia Akademicka

Wyburzanie ścian, łatanie dziur czy tylko zerwanie starej czerwonej tapety? Tytułowa Rakowiecka to ulica na warszawskim Starym Mokotowie, przy której stała siedziba MSW, najważniejszego i najbardziej tajemniczego ministerstwa PRL. Za sprawą swej specyficznej roli było traktowane jako państwo w państwie, które po 1989 r. oparło się demokratycznym zmianom. Popularne stały się teorie spiskowe, że to Rakowiecka nadawała polityczny ton w rodzącej się III RP. Ale Arkadiusz Nyzio nie stawia powierzchownych diagnoz znanych z publicystyki. Autorska analiza zmian w MSW, które obejmowały nie tylko Służbę Bezpieczeństwa, ale także policję, straż graniczną, więziennictwo czy policję, daje wgląd w najważniejsze procesy polityczne okresu transformacji, a także pozwala zrozumieć genezę współczesnych problemów państwa polskiego.

Grzegorz Piątek, 'Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944-1949', W.A.B.Grzegorz Piątek, 'Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944-1949', W.A.B. materiały prasowe

Grzegorz Piątek, „Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944-1949", W.A.B.

Warszawy nie było. Po drugiej wojnie światowej większość budynków leżała w gruzach. I wtedy „sztab szaleńców szturmujących niebo", jak jeden z kierowników nazwał Biuro Odbudowy Stolicy, zaczął pracować nad wskrzeszeniem miasta. Lecz architekci, inżynierowie, specjaliści od zieleni i konserwatorzy zabytków nie chcieli przywrócić miastu dawnego kształtu. Chcieli lepszego miasta - najlepszego. Z czytelnym układem komunikacyjnym, parkami i szerokimi arteriami. Upaństwowienie gruntów dało urbanistom większą swobodę w projektowaniu stolicy dla Polski Ludowej. Partyjni i bezpartyjni, a nawet dawni piłsudczycy, żołnierze AK czy współpracownicy rządu emigracyjnego, uznali, że zastane warunki są szansą na zmianę miasta. Bo to właśnie ludzie ze swoimi ambicjami, emocjami i nadziejami są równorzędnymi bohaterami książki o gruntach, kwartałach i cegłach.

Katarzyna Rembacka, 'Komunista na peryferiach władzy. Historia Leonarda Borkowicza (1912-1989)', Instytut Pamięci NarodowejKatarzyna Rembacka, 'Komunista na peryferiach władzy. Historia Leonarda Borkowicza (1912-1989)', Instytut Pamięci Narodowej materiały prasowe

Katarzyna Rembacka, „Komunista na peryferiach władzy. Historia Leonarda Borkowicza (1912-1989)", Instytut Pamięci Narodowej

Kim to nie był Leonard Borkowicz? Dowódca pułku w 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, zastępca komendanta głównego Milicji Obywatelskiej, wojewoda szczeciński, ambasador w Czechosłowacji, prezes Centralnego Urzędu Kinematografii - to tylko niektóre stanowiska, które piastował. Jeszcze przed wojną przystąpił do Komunistycznej Partii Polski. Na ławie oskarżonych siedział razem z Julią Brystygier, a na emeryturze Boże Narodzenie spędzał z Jakubem Bermanem. Był pryncypialny, inteligentny i czarujący, ale w partii stał zawsze w drugim szeregu. Pod koniec życia nazywał się antykomunistą i gdy zmęczony chorobą decydował się na samobójstwo, cieszył się z rozpadu systemu, który sam budował. Autorka pokazała skomplikowany obraz człowieka politycznego, nie tracąc z oczu ani środowiska, z którego wyrastał, ani wyrazistej osobowości.

Karolina Sulej, 'Rzeczy osobiste. Opowieść o ubraniach w obozach koncentracyjnych i zagłady', Wydawnictwo Czerwone i CzarneKarolina Sulej, 'Rzeczy osobiste. Opowieść o ubraniach w obozach koncentracyjnych i zagłady', Wydawnictwo Czerwone i Czarne materiały prasowe

Karolina Sulej, „Rzeczy osobiste. Opowieść o ubraniach w obozach koncentracyjnych i zagłady", Wydawnictwo Czerwone i Czarne

Ubranie to sprawa największej wagi. Nie chodzi w nim tylko względy praktyczne. „Więźniowie mówili, że nie są godni, by w ogóle cierpieć. Bo kto się będzie przejmował taką nieosobą odzianą w szmaty?" - mówiła Karolina Sulej, która napisała książkę o hitlerowskich obozach koncentracyjnych widzianych przez pryzmat mody. Rozmowy z ocalałymi i studiowanie archiwaliów pozwoliło dostrzec, że ubranie - jego rodzaj, krój, czystość - było dla więźniów narzędziem przeżycia i ocalenia własnej tożsamości. Ale obozy to nie tylko pasiaki, ale także esesmańskie mundury, które miały być emanacją siłą i dominacji. Autorka nie poprzestała na doświadczeniu obozowym, lecz prześledziła dalsze losy ubrań: o ile pasiaki to wciąż tabu, mundury z trupią czaszką, pozbawione politycznego kontekstu, stały się erotycznym fetyszem, po który chętnie sięga popkultura.

Jury konkursu

Andrzej Friszke

przewodniczący jury

Profesor. Zajmuje się historią Polski XX wieku. Redaktor miesięcznika „Więź". Pracuje w Instytucie Studiów Politycznych PAN, członek korespondent Akademii. Wykładowca Collegium Civitas. Autor wielu książek. W listopadzie ukaże się najnowsza – „Państwo czy rewolucja. Polscy komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892-1920"

Antoni Dudek

Profesor. Politolog i historyk. Obecnie profesor zwyczajny Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. W latach 2011-16 członek i przewodniczący Rady Instytutu Pamięci Narodowej. Ostatnio wydał: „Od Mazowieckiego do Suchockiej. Polskie rządy w latach 1989-1993".

Dobrochna Kałwa

Dr hab. Historyczka. Absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, pracowniczka Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się historią kobiet, historią kulturową, oral history. Autorka m.in. książki „Kobieta aktywna w Polsce międzywojennej".

Jan Kofman

Profesor. Historyk, politolog, publicysta. Pracował m.in. w Instytucie Historii i Nauk Politycznych Uniwersytetu w Białymstoku i w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Autor m.in. „Economic Nationalism and Development: Central and Eastern Europe between the Two Wars".

Andrzej Krzysztof Kunert

Dr hab. Historyk dziejów najnowszych Polski, autor wielu publikacji, ostatni sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa 2010-16.

Anna Landau-Czajka

Historyczka i socjolożka. Zajmuje się historią stosunków polsko-żydowskich i historią społeczną w XX wieku. Profesor Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, członkini Komitetu Nauk Historycznych PAN. Autorka wielu książek, ostatnio opublikowała "Koty w społeczeństwie II Rzeczypospolitej".

Tomasz Łubieński

Pisarz, publicysta, przez 20 lat redaktor naczelny „Nowych Książek". Autor m.in.: „Bić się czy nie bić?", „M jak Mickiewicz", „Ani tryumf, ani zgon". Ostatnio wydał esej historyczny „Wojna według Karskiego".

Anna Machcewicz

Historyczka dziejów najnowszych, dziennikarka, autorka m.in. książek: „Bunt. Strajki w Trójmieście. Sierpień 1980" i „Kazimierz Moczarski. Biografia".

Tomasz Makowski

Historyk i bibliotekarz, dyrektor Biblioteki Narodowej i przewodniczący Krajowej Rady Bibliotecznej. Doktor historii. Autor wielu publikacji z zakresu historii książki i bibliotek. Redaktor naczelny „Polish Libraries", przewodniczący Rady Muzeum Warszawy. Członek honorowy Association Internationale de Bibliophilie.

Daria Nałęcz

Historyk. W latach 1996-2006 naczelna dyrektor Archiwów Państwowych, a w latach 2012-15 podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Autorka m.in. książki „Sen o władzy. Inteligencja wobec niepodległości".

Małgorzata Szejnert

Reporterka i pisarka. Po 1989 r. współtworzyła „Gazetę Wyborczą", gdzie prawie 15 lat prowadziła dział reportażu. Prowadzi zajęcia w Polskiej Szkole Reportażu. W grudniu 2019 r. za całokształt twórczości otrzymała Literacką Nagrodę im. Juliana Tuwima.

Andrzej Wielowieyski

Żołnierz AK, prawnik, działacz katolicki. Uczestnik negocjacji podczas strajków w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 r. W latach 80. szef ekspertów Komisji Krajowej „Solidarności". Współorganizator Okrągłego Stołu. Wicemarszałek Senatu, poseł na Sejm, a także poseł do Parlamentu Europejskiego. Były przewodniczący Polskiej Rady Ruchu Europejskiego.

Kazimierz Moczarski – patron nagrody

Kazimierz Moczarski, dziennikarz i prawnik, demokrata i społecznik, żołnierz Armii Krajowej, po wojnie przez 11 lat więziony przez komunistów, jest autorem „Rozmów z katem" – niezwykłego zapisu rozmów z Jürgenem Stroopem, likwidatorem warszawskiego getta, z którym dzielił jedną celę więzienia na warszawskim Mokotowie. Biografia, postawa i twórczość sprawiają, że Kazimierz Moczarski to doskonały patron dla nagrody honorującej najlepsze książki historyczne, które zmieniają nasz sposób myślenia o przeszłości i nas samych.

Laureaci nagrody

Laureatami nagrody byli wybitni autorzy: Gunnar S. Paulsson, „Utajone miasto. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy (1940-1945)", Bogdan Gadomski, „Biografia agenta. Józef-Josek Mützenmacher (1903-1947)", Andrzej Friszke, „Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi", Timothy Snyder, „Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem", Marcin Zaremba, „Wielka trwoga. Polska 1944-1947. Ludowa reakcja na kryzys", Karol Modzelewski, „Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca", Alexandra Richie, „Warszawa 1944. Tragiczne powstanie", Andrzej Nowak, „Pierwsza zdrada Zachodu. 1920 – zapomniany appeasement", Agata Zysiak, „Punkty za pochodzenie. Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście", Jerzy Kochanowski, „Rewolucja międzypaździernikowa. Polska 1956-1957", Olga Linkiewicz, „Lokalność i nacjonalizm. Społeczności wiejskie w Galicji Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym", a w ubiegłym roku – Mariusz Mazur za „Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945-1956. Aspekty mentalno-psychologiczne".

Oprócz nagrody głównej, o której decyduje jury, swoją nagrodę – Ołówek – już po raz szósty przyzna młodzież licealna skupiona w Młodzieżowych Klubach Historycznych im. Kazimierza Moczarskiego.

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.