Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Nagroda Historyczna m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego, ustanowiona w grudniu 2018 r. uchwałą Rady Miasta Warszawy, jest kontynuacją nagrody powstałej w 2009 r. za najlepszą książkę poświęconą najnowszej historii Polski. Konkurs dotyczy książek, które ukazały się w Polsce w ubiegłym roku wydawniczym, a ich tematem jest historia Polski po 1918 r.

Autor lub autorka najlepszej książki otrzyma 50 tysięcy złotych oraz statuetkę – replikę temperówki patrona nagrody.

Z powodu pandemii rozstrzygnięcie konkursu będzie można śledzić wyłącznie online 15 grudnia o godz. 20. Szczegóły na stronie Domu Spotkań z Historią.

Organizatorem i fundatorem konkursu jest m.st. Warszawa, a współorganizatorami Dom Spotkań z Historią oraz Fundacja im. Kazimierza i Zofii Moczarskich. Partnerami nagrody są Biblioteka Narodowa i Muzeum Historii Żydów Polskich „Polin”. Patronem medialnym jest „Gazeta Wyborcza”.

Przemysław Gasztold, 'Towarzysze z betonu. Dogmatyzm w PZPR 1980-1990', Instytut Pamięci NarodowejPrzemysław Gasztold, 'Towarzysze z betonu. Dogmatyzm w PZPR 1980-1990', Instytut Pamięci Narodowej (materiały prasowe)

Przemysław Gasztold, „Towarzysze z betonu. Dogmatyzm w PZPR 1980-1990”, Instytut Pamięci Narodowej

Gdy w 1989 r. Czesław Kiszczak zorientował się, że to nie on, ale któryś z polityków „Solidarności” zostanie premierem, ostrzegł ambasadora USA, że stu wysokich oficerów bezpieki i wojska obmyśla zamach stanu. Podobnie przez lata byli politycy PZPR twierdzili, że Okrągłemu Stołowi i pokojowej transformacji politycznej zagrażali „twardogłowi ekstremiści”. Przemysław Gasztold powiedział „sprawdzam” i prześledził losy „betonowych towarzyszy”, którzy domagali się zaostrzenia kursu wobec „Solidarności” i szukali wsparcia dla swoich koncepcji w Berlinie i Moskwie. Książka opowiada, jak w imię walki o władzę i zgodnie z wojskową logiką Wojciech Jaruzelski eliminował wpływy nieposłusznych marksistowskich ortodoksów. Tę walkę pod dywanem buldogów z epoletami rozumiało wówczas niewielu, ale jej wynik zaważył na losie państwa polskiego.

Grzegorz Gauden, 'Lwów - kres iluzji. Opowieść o pogromie listopadowym 1918', Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych 'Universitas'Grzegorz Gauden, 'Lwów - kres iluzji. Opowieść o pogromie listopadowym 1918', Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych 'Universitas' (materiały prasowe)

Grzegorz Gauden, „Lwów – kres iluzji. Opowieść o pogromie listopadowym 1918”, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”

„Czy to naprawdę mogło się zdarzyć?” – pyta w posłowiu Andrzej Romanowski, chociaż czytelnik po 600 stronach nie może mieć żadnych wątpliwości, że przemilczany pogrom przetoczył się przez Lwów. Ten właśnie Lwów, który jest cackiem na półce polskiej pamięci i wzbudza tęsknotę nawet tych, którzy nigdy w nim nie byli. Ale jest też coś, o czym nie chcieliśmy pamiętać: co najmniej 70 zabitych, kilkuset rannych, tysiące obrabowanych mieszkań i sklepów, dewastowanie synagog, publiczne palenie Tor i strzelanie do młodych Żydów, którzy chcieli ratować święte zwoje. Euforia pogromowa udzieliła się typom spod ciemnej gwiazdy, pijanemu żołdactwu i paniom w kapeluszach z woalkami i w rękawiczkach. „Tak nastąpił koniec Mickiewiczowskiej idyllicznej sielanki Rzeczypospolitej. Pan Tadeusz zabił Jankiela” – konkluduje Gauden.

Barbara Jundo-Kaliszewska, 'Zakładnicy historii. Mniejszość polska w postradzieckiej Litwie', Wydawnictwo Uniwersytetu ŁódzkiegoBarbara Jundo-Kaliszewska, 'Zakładnicy historii. Mniejszość polska w postradzieckiej Litwie', Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego (materiały prasowe)

Barbara Jundo-Kaliszewska, „Zakładnicy historii. Mniejszość polska w postradzieckiej Litwie”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Niewiele brakowało, a na początku lat 90. Wileńszczyzna mogłaby pogrążyć się w wojnie domowej. W związku z ogłoszeniem niepodległości przez Litwę w 1990 r. oficerowie Armii Radzieckiej zaproponowali mniejszości polskiej pomoc w tworzeniu oddziałów „samoobrony”. „Gdyby oferta ta została wówczas przyjęta, najprawdopodobniej dziś sytuacja w regionie byłaby bliźniaczo podobna do tej w Naddniestrzu czy Abchazji” – pisze Barbara Jundo-Kaliszewska. Radzieckie służby specjalne próbowały zaostrzyć konflikt polsko-litewski, który uśpiony po II wojnie światowej wybuchł ze zdwojoną siłą pod koniec lat 80. Sięgając do XIX w., gdy formowała się nowoczesna narodowość litewska, autorka opisała spór między Polakami i Litwinami, źródła wzajemnych nieporozumień, animozji i sprzecznych ambicji narodowościowych.

Ryszard Kaczmarek, 'Powstania śląskie 1919-1920-1921. Nieznana wojna polsko-niemiecka', Wydawnictwo LiterackieRyszard Kaczmarek, 'Powstania śląskie 1919-1920-1921. Nieznana wojna polsko-niemiecka', Wydawnictwo Literackie (materiały prasowe)

Ryszard Kaczmarek, „Powstania śląskie 1919-1920-1921. Nieznana wojna polsko-niemiecka”, Wydawnictwo Literackie

Z powstaniami śląskimi można mieć problem, bo tylko pozornie przypominają wcześniejsze polskie zrywy narodowe. Ich celem nie było odzyskanie suwerennego państwa, ale próba zmiany ówczesnego układu geopolitycznego poprzez przyłączenie Górnego Śląska do już odrodzonej Polski. Ale charakter śląskich insurekcji był za każdym razem odmienny: dwa pierwsze były niewielkimi zrywami, trzecie miało znamiona regularnej wojny. Ryszard Kaczmarek pokazuje trzy odrębne śląskie konflikty, których geneza i cele zmieniały się w zależności nie tylko od sytuacji społecznej i militarnej między Katowicami a Opolem, ale także od decyzji podejmowanych w europejskich stolicach. Bo w Paryżu czy Londynie doskonale wiedziano, że Śląsk ze swym przemysłowym potencjałem wpływał na układ sił w całej Europie.

Tomasz Kozłowski, 'Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989-1990', Instytut Pamięci NarodowejTomasz Kozłowski, 'Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989-1990', Instytut Pamięci Narodowej (materiały prasowe)

Tomasz Kozłowski, „Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989–1990”, Instytut Pamięci Narodowej

„Polityka to nie jest »Dziennik telewizyjny«! Polityka to jesteśmy my, tu, na tym wysypisku śmieci! Albo stąd uda nam się wyjść, albo tu zostaniemy na zawsze!” - krzyczy w „Psach” Władysława Pasikowskiego esbek w trakcie palenia kompromitujących dokumentów. Archiwa bezpieki - te zniszczone i te ukrywane w piwnicach byłych oficerów - były jednym z symboli transformacji ustrojowej. Tomasz Kozłowski zbadał, jak przebiegała likwidacja Służby Bezpieczeństwa i utworzenie Urzędu Ochrony Państwa. Zamiast teorii spiskowych o wszechwładnej agenturze czytelnik otrzymał wielopłaszczyznową analizę, która pozwala zrozumieć działania politycznych decydentów wraz z ich sukcesami i zaniedbaniami.

Piotr M. Majewski, 'Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu', Wydawnictwo Krytyki PolitycznejPiotr M. Majewski, 'Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu', Wydawnictwo Krytyki Politycznej (materiały prasowe)

Piotr M. Majewski, „Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu” , Wydawnictwo Krytyki Politycznej

„Serce każdego Polaka przepełnia mściwość i nie zniesie on, aby Czesi, których w głębi duszy lekceważy albo nawet nimi pogardza, mogli nie zapłacić mu za rzekomą krzywdę wyrządzoną przez to, że Śląsk Cieszyński zrządzeniem losu należy do nas od wieków” - mówił Jaromir Smutny, pracownik czechosłowackiego ministerstwa spraw zagranicznych. Napisana z reporterskim wyczuciem książka Piotra M. Majewskiego to opowieść o zaspokojeniu hitlerowskiego apetytu czechosłowacką państwowością i uniwersalna anatomia kryzysu międzynarodowego, ale także studium sympatii i animozji łączących i dzielących państwa Europy Środkowej. Rozgrywanie tych emocji przez dyplomację mocarstw oraz niezdolność do współpracy Czechów i Polaków doprowadziła do upadku „sezonowych państw” i „bękartów traktatu wersalskiego”.

Mariusz Mazur, 'Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945-1956', Bellona, Uniwersytet Marii Curie-SkłodowskiejMariusz Mazur, 'Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945-1956', Bellona, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej (materiały prasowe)

Mariusz Mazur, „Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945-1956”, Bellona, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej

Lucjan Minkiewicz „Wiktor” z VI Brygady Wileńskiej sporządził latem 1946 r. notatkę o swoich podkomendnych: „Zagłoba” nie lubił obowiązków w przeciwieństwie do wódki i awantur, „Jastrząb” był powolny i leniwy, „Kukułce” można było zaufać we wszystkim, „Bóbr” odznaczał się odwagą, podczas gdy „Łoś” był wiecznie niezadowolony, z kolei „Żwirko” to dobry drużynowy, ale podpity stawał się natrętny. Nie tylko w tym oddziale spotykały się osobowości skłonne do poświęceń i pijaństwa, do czynów heroicznych i awanturniczych. Mariusz Mazur wykorzystał wiedzę psychologiczną do nakreślenia portretu polskich partyzantów - obrazu pełnego niuansów i empatycznych rozważań. Jest to chyba jedna z niewielu naukowych książek, której autor poprzez zadawanie licznych pytań o wiele bardziej przybliża czytelnika do prawdy o drugim człowieku, niż gdyby za wszelką cenę próbował na nie odpowiedzieć.

Irena Paczyńska, 'Aktion gegen Universitäts-Professoren (Kraków, 6 listopada 1939 roku) i okupacyjne losy aresztowanych', Wydawnictwo Uniwersytetu JagiellońskiegoIrena Paczyńska, 'Aktion gegen Universitäts-Professoren (Kraków, 6 listopada 1939 roku) i okupacyjne losy aresztowanych', Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego (materiały prasowe)

Irena Paczyńska, „Aktion gegen Universitäts-Professoren (Kraków, 6 listopada 1939 roku) i okupacyjne losy aresztowanych”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Tytuł książki to jednocześnie nazwa akcji przeprowadzonej przeciwko polskim uczonym po zajęciu Krakowa przez wojska niemieckie. W jej wyniku uczeni Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Górniczej i Szkoły Handlowej zostali aresztowani, a następnie przewiezieni do obozów koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau. Książka opisuje przebieg tej operacji, starania o uwolnienie, a także późniejsze losy. Tekst Ireny Paczyńskiej to więc nie tylko publikacja historyczna, ale także studium socjologiczno-psychologiczne zbiorowości uwięzionych uczonych i ich funkcjonowania w ekstremalnych warunkach. Publikację uzupełniają portrety oprawców, których ręka sprawiedliwości nie zawsze dosięgła.

Patryk Pleskot, 'Góry i teczki. Opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego', Instytut Pamięci NarodowejPatryk Pleskot, 'Góry i teczki. Opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego', Instytut Pamięci Narodowej (materiały prasowe)

Patryk Pleskot, „Góry i teczki. Opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego”, Instytut Pamięci Narodowej

Już sama okładka, na której prof. Andrzej Paczkowski zaciąga się papierosem ubrany w nonszalancko rozpiętą koszulę, daje przedsmak charakteru książki. Bo chociaż jej bohater to wybitny historyk z ogromnym dorobkiem, działacz opozycji demokratycznej oraz członek Kolegium IPN w pierwszych latach istnienia tej instytucji, wywiad-rzeka nie przedstawia uładzonego życiorysu warszawskiego inteligenta. Prof. Paczkowski z dystansem do siebie i poczuciem humoru opowiada o swoim rodzinnym domu, gdzie spotykali się członkowie KPP i AK, studiach i pracy, inwigilowaniu przez SB, zamiłowaniu do wspinaczki wysokogórskiej czy kulisach powstawania IPN. Drugim bohaterem książki jest, zmieniająca się z dekady na dekadę, codzienność PRL, która w tej książce zapracowała sobie na niejedną znakomitą anegdotę.

Dariusz Rosiak, 'Bauman', MandoDariusz Rosiak, 'Bauman', Mando (materiały prasowe)

Dariusz Rosiak, „Bauman”, Mando

Dla jednych był tylko „czerwoną szmatą”, jak głosiły transparenty przed budynkami, w których miał mieć wykład. Dla drugich - wybitnym myślicielem, który metaforą jest w stanie uchwycić skomplikowaną treść współczesnego świata. Dla trzecich był wtórny, sentymentalny i powierzchowny. Dla czwartych był zagubionym pesymistą, dla piątych - marzycielem śniącym o lepszym świecie. Cytował św. Pawła, a jego cytował Benedykt XVI. Pisał, że w marksizmie-leninizmie skrystalizowała się mądrość ludzkości, ale Polska Ludowa wolała odebrać mu obywatelstwo. Dariusz Rosiak zmierzył się z 92-letnim życiem filozofa i socjologa, który widział socjalizm z ludzką twarzą i kapitalizm z niewidzialną ręką. W swych książkach diagnozował lęki człowieka Zachodu, który pełnym koszykiem próbuje zasłonić wewnętrzną pustkę.

Jury konkursu

Andrzej Friszke
przewodniczący jury
Profesor. Zajmuje się historią Polski XX wieku. Redaktor miesięcznika „Więź”. Pracuje w Instytucie Studiów Politycznych PAN, członek korespondent Akademii. Wykładowca Collegium Civitas. Autor wielu książek. W listopadzie ukaże się najnowsza – „Państwo czy rewolucja. Polscy komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892-1920”

Antoni Dudek
Profesor. Politolog i historyk. Obecnie profesor zwyczajny Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. W latach 2011-16 członek i przewodniczący Rady Instytutu Pamięci Narodowej. Ostatnio wydał: „Od Mazowieckiego do Suchockiej. Polskie rządy w latach 1989-1993”.

Dobrochna Kałwa
Dr hab. Historyczka. Absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, pracowniczka Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się historią kobiet, historią kulturową, oral history. Autorka m.in. książki „Kobieta aktywna w Polsce międzywojennej”.

Jan Kofman
Profesor. Historyk, politolog, publicysta. Pracował m.in. w Instytucie Historii i Nauk Politycznych Uniwersytetu w Białymstoku i w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Autor m.in. „Economic Nationalism and Development: Central and Eastern Europe between the Two Wars”.

Andrzej Krzysztof Kunert
Dr hab. Historyk dziejów najnowszych Polski, autor wielu publikacji, ostatni sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa 2010-16.

Tomasz Łubieński
Pisarz, publicysta, przez 20 lat redaktor naczelny „Nowych Książek”. Autor m.in.: „Bić się czy nie bić?”, „M jak Mickiewicz", „Ani tryumf, ani zgon”. Ostatnio wydał esej historyczny „Wojna według Karskiego”.

Anna Machcewicz
Historyczka dziejów najnowszych, dziennikarka, autorka m.in. książek: „Bunt. Strajki w Trójmieście. Sierpień 1980” i „Kazimierz Moczarski. Biografia”.

Katarzyna Madoń-Mitzner
Redaktorka, dokumentalistka, współtwórczyni Karty oraz Domu Spotkań z Historią, gdzie pracuje jako zastępca dyrektora do spraw merytorycznych. Autorka i współautorka m.in. „Ocaleni z Mauthausen”, „Przetrwałam. Doświadczenia kobiet więzionych w czasach nazizmu i stalinizmu”.

Tomasz Makowski
Historyk i bibliotekarz, dyrektor Biblioteki Narodowej i przewodniczący Krajowej Rady Bibliotecznej. Doktor historii. Autor wielu publikacji z zakresu historii książki i bibliotek. Redaktor naczelny „Polish Libraries”, przewodniczący Rady Muzeum Warszawy. Członek honorowy Association Internationale de Bibliophilie.

Daria Nałęcz
Historyk. W latach 1996-2006 naczelna dyrektor Archiwów Państwowych, a w latach 2012-15 podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Autorka m.in. książki „Sen o władzy. Inteligencja wobec niepodległości”.

Małgorzata Szejnert
Reporterka i pisarka. Po 1989 r. współtworzyła „Gazetę Wyborczą”, gdzie prawie 15 lat prowadziła dział reportażu. Prowadzi zajęcia w Polskiej Szkole Reportażu. W grudniu 2019 r. za całokształt twórczości otrzymała Literacką Nagrodę im. Juliana Tuwima.

Andrzej Wielowieyski
Żołnierz AK, prawnik, działacz katolicki. Uczestnik negocjacji podczas strajków w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 r. W latach 80. szef ekspertów Komisji Krajowej „Solidarności”. Współorganizator Okrągłego Stołu. Wicemarszałek Senatu, poseł na Sejm, a także poseł do Parlamentu Europejskiego. Były przewodniczący Polskiej Rady Ruchu Europejskiego.

Kazimierz Moczarski – patron nagrody

Kazimierz Moczarski, dziennikarz i prawnik, demokrata i społecznik, żołnierz Armii Krajowej, po wojnie przez 11 lat więziony przez komunistów, jest autorem „Rozmów z katem” – niezwykłego zapisu rozmów z Jürgenem Stroopem, likwidatorem warszawskiego getta, z którym dzielił jedną celę więzienia na warszawskim Mokotowie. Biografia, postawa i twórczość sprawiają, że Kazimierz Moczarski to doskonały patron dla nagrody honorującej najlepsze książki historyczne, które zmieniają nasz sposób myślenia o przeszłości i nas samych.

Laureaci nagrody

Laureatami nagrody byli wybitni autorzy: Gunnar S. Paulsson („Utajone miasto. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy (1940-1945)”), Bogdan Gadomski („Biografia agenta. Józef-Josek Mützenmacher (1903-1947)”), Andrzej Friszke („Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi”), Timothy Snyder („Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem”), Marcin Zaremba („Wielka trwoga. Polska 1944-1947. Ludowa reakcja na kryzys”), Karol Modzelewski („Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca”), Alexandra Richie („Warszawa 1944. Tragiczne powstanie”), Andrzej Nowak („Pierwsza zdrada Zachodu. 1920 – zapomniany appeasement”), Agata Zysiak („Punkty za pochodzenie. Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście”), Jerzy Kochanowski („Rewolucja międzypaździernikowa. Polska 1956-1957”), a w ubiegłym roku – Olga Linkiewicz („Lokalność i nacjonalizm. Społeczności wiejskie w Galicji Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym”).

Oprócz nagrody głównej, o której decyduje jury, swoją nagrodę – Ołówek – już po raz piąty przyzna młodzież licealna skupiona w Młodzieżowych Klubach Historycznych im. Kazimierza Moczarskiego.

Artykuł otwarty w ramach bezpłatnego limitu

Wypróbuj prenumeratę cyfrową Wyborczej

Nieograniczony dostęp do serwisów informacyjnych, biznesowych,
lokalnych i wszystkich magazynów Wyborczej.