Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Nagroda Historyczna m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego, ustanowiona w grudniu 2018 roku uchwałą Rady Miasta Warszawy, jest kontynuacją nagrody powstałej w 2009 r. za najlepszą książkę poświęconą najnowszej historii Polski. Konkurs dotyczy książek, które ukazały się w Polsce w ubiegłym roku wydawniczym, a ich tematem jest historia Polski po 1918 r.

Uroczystość wręczenia nagrody odbędzie się 9 grudnia w Bibliotece Narodowej w pałacu Krasińskich (Pałacu Rzeczypospolitej) w Warszawie, w którego murach znalazła schronienie spuścizna Kazimierza Moczarskiego. Autor lub autorka najlepszej książki otrzyma 50 tys. zł oraz statuetkę – replikę temperówki patrona Nagrody.

Kazimierz Moczarski, dziennikarz i prawnik, demokrata i społecznik, żołnierz Armii Krajowej, po wojnie przez 11 lat więziony przez komunistów, jest autorem „Rozmów z katem”, niezwykłego zapisu rozmów z Jürgenem Stroopem, likwidatorem warszawskiego getta, z którym dzielił jedną celę więzienia na warszawskim Mokotowie. „W każdym momencie życia Moczarski był przede wszystkim człowiekiem uczciwym wobec siebie i własnych przekonań. Jego czujności zawdzięczamy, że zdecydował się swoje spotkanie ze Stroopem w celi stalinowskiego więzienia potraktować jako przestrogę. »Rozmowy z katem« mają ponadczasową wagę nie dlatego, że pisał je były więzień stalinowski, lecz dlatego, że sportretował w nich »banalność zła«” – pisała Anna Machcewicz w biografii Moczarskiego.

Biografia, postawa i twórczość sprawiają, że Kazimierz Moczarski to doskonały patron dla nagrody honorującej najlepsze książki historyczne, które zmieniają nasz sposób myślenia o przeszłości i nas samych. Laureatami nagrody byli wybitni autorzy: Gunnar S. Paulsson („Utajone miasto. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy”), Bogdan Gadomski („Biografia agenta. Józef-Josek Mützenmacher”), Andrzej Friszke („Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi”), Timothy Snyder („Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem”), Marcin Zaremba („Wielka trwoga. Polska 1944-1947. Ludowa reakcja na kryzys”), Karol Modzelewski („Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca”), Alexandra Richie („Warszawa 1944. Tragiczne powstanie”), Andrzej Nowak („Pierwsza zdrada Zachodu. 1920 – zapomniany appeasement”), Agata Zysiak („Punkty za pochodzenie. Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście”), a w ubiegłym roku – Jerzy Kochanowski („Rewolucja międzypaździernikowa. Polska 1956-1957”).

Oprócz nagrody głównej, o której decyduje jury, swoją nagrodę – Ołówek, statuetkę pasującą do Temperówki – już po raz czwarty przyzna młodzież licealna skupiona w Młodzieżowych Klubach Historycznych im. Kazimierza Moczarskiego.

 Książki nominowane do Nagrody Historycznej m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego 2019

Anna Bikont, Helena Łuczywo, 'Jacek'Anna Bikont, Helena Łuczywo, 'Jacek' Fot. Agora/Czarne

„Jacek”
Anna Bikont, Helena Łuczywo
Agora/Czarne

Karol Modzelewski powiedział, że to najbardziej drapieżna biografia Jacka Kuronia. Autorki zmierzyły się z burzliwym życiem człowieka, który z taką samą namiętnością zanurzał się w relacje osobiste jak w wypadki polityczne. Był zawsze tam, gdzie przejawiał się duch epoki: czerwone harcerstwo, Komitet Obrony Robotników, „Solidarność”, transformacja ustrojowa. Z odwagą walczył o sprawy, w które wierzył, nawet za cenę dezaprobaty własnego środowiska. Ale Bikont i Łuczywo nie napisały hagiografii. Wychwyciły przemilczane wątki i ubarwione historie z życia Kuronia, ale nie po to, by go zdyskredytować, tylko lepiej zrozumieć. Bo Kuronia losy i wybory to losy i wybory pokolenia, które dziecięcymi oczami widziało wojnę, a starczymi - wejście Polski do Unii Europejskiej.

Urszula Glensk, 'Hirszfeldowie. Zrozumieć krew'Urszula Glensk, 'Hirszfeldowie. Zrozumieć krew' Fot. Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas

„Hirszfeldowie. Zrozumieć krew”
Urszula Glensk
Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas

„Fascynująca i niezwykle treściwa biografia genialnego polskiego immunologa, którego życie i praca naukowa ściśle splatały się z historią Polski pierwszej połowy XX wieku” - tak o książce Urszuli Glensk napisała jeszcze przed Noblem Olga Tokarczuk. Ale jest to nie tylko biografia Ludwika Hirszfelda, wielkiego uczonego i odkrywcy prawa dziedziczenia krwi, ale również jego żony Hanny, twórczyni wrocławskiej szkoły pediatrycznej. Widzieli dwie wojny światowe, odrodzoną Polskę i zaprowadzenie stalinizmu. Oboje przeszli przez getto warszawskie, a relacje z tego okresu ich życia autorka upubliczniła po raz pierwszy. Powstał obraz dwóch heroicznych żywotów dwojga ludzi, dla których nie istniała sytuacja tak trudna, aby nie można było nieść pomocy drugiemu człowiekowi.

Paweł Kowal, 'Testament Prometeusza. Źródła polityki wschodniej III Rzeczypospolitej'

Kolegium Europy Wschodniej/Instytut Studiów Politycznych PANPaweł Kowal, 'Testament Prometeusza. Źródła polityki wschodniej III Rzeczypospolitej' Kolegium Europy Wschodniej/Instytut Studiów Politycznych PAN Fot. Kolegium Europy Wschodniej/Instytut Studiów Politycznych PAN

„Testament Prometeusza. Źródła polityki wschodniej III Rzeczypospolitej”
Paweł Kowal
Kolegium Europy Wschodniej/Instytut Studiów Politycznych PAN

Lata 1989-91 to geopolityczne trzęsienie ziemi, które zmieniło międzynarodowe otoczenie Polski. Wyłoniony w częściowo wolnych wyborach rząd musiał znaleźć receptę, jak postępować wobec niepodległościowych tendencji w republikach sowieckich oraz wobec samej Rosji, która pogrążała się w coraz większym chaosie. Paweł Kowal, historyk z politycznym doświadczeniem, wykorzystując niepublikowane dokumenty i dostęp do dyplomatów i urzędników wysokiego szczebla, zrekonstruował wyłanianie się idei neoprometeizmu. To połączenie myśli politycznej „Kultury” Jerzego Giedorycia, refleksji opozycji demokratycznej z lat 70. i 80. i poglądów Jana Pawła II w zetknięciu z planami amerykańskiej dyplomacji umożliwiło III RP odnalezienie się w nowych warunkach i prowadzenie aktywnej polityki na wschód od swych granic.

Olga Linkiewicz, 'Lokalność i nacjonalizm. Społeczności wiejskie w Galicji Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym'Olga Linkiewicz, 'Lokalność i nacjonalizm. Społeczności wiejskie w Galicji Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym' Fot. Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas

„Lokalność i nacjonalizm. Społeczności wiejskie w Galicji Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym”
Olga Linkiewicz
Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas

„Mieszane ludzie” - to sformułowanie często pojawia się w wywiadach etnograficznych wykorzystanych przez Olgę Linkiewicz. Autorka popatrzyła na polsko-ukraińskie pogranicze nie z perspektywy nacjonalistycznych ideologów - polskich czy ukraińskich - ale z punktu widzenia mieszkańców, dla których jasne podziały były czymś niezrozumiałym i obcym. Badaczka opisała świat, w którym np. doskonale radzą sobie osoby uważające się za Polaków, ale posługujące się na co dzień językiem ruskim i wyznające grecki katolicyzm. Dwudziestolecie międzywojenne to jednak burzliwy czas dla lokalnych społeczności. Z jednej strony modernizacyjne działania państwa polskiego, a z drugiej rodzący się ukraiński nacjonalizm. Nowe tendencje zaczęły ingerować w dawne postrzeganie rzeczywistości i krewniaczo-sąsiedzkie powiązania.

Katarzyna Person, 'Policjanci. Wizerunek żydowskiej Służby Porządkowej w getcie warszawskim'Katarzyna Person, 'Policjanci. Wizerunek żydowskiej Służby Porządkowej w getcie warszawskim' Fot. Żydowski Instytut Historyczny

„Policjanci. Wizerunek Żydowskiej Służby Porządkowej w getcie warszawskim”
Katarzyna Person
Żydowski Instytut Historyczny

W Izraelu przez wiele lat policja żydowska była tematem tabu. Z kolei w Polsce antysemickie publikacje, i te w 1968 r., i te współczesne, chętnie koncentrowały się na brutalności „żydowskiego gestapo”, by tym mocniej wybrzmiały opowieści o polskim heroizmie podczas okupacji. Książka Katarzyny Person o Żydowskiej Służbie Porządkowej w getcie warszawskim opisuje skomplikowaną i dwuznaczną sytuację, w jakiej znaleźli się mężczyźni, którzy zdecydowali się na ulicach zamkniętej żydowskiej dzielnicy kierować ruchem, sprawdzać czystość chodników, zapobiegać wykroczeniom, a następnie - łapać ludzi przeznaczonych na śmierć w Treblince. Z tego powodu już wtedy zostali wykluczeni z żydowskiej wspólnoty. Person na podstawie świadectw i relacji kieruje na nich światło, by zrozumieć, jak to się stało, że byli równocześnie ofiarami i oprawcami.

Radosław Ptaszyński, 'Stommizm. Biografia polityczna Stanisława Stommy'Radosław Ptaszyński, 'Stommizm. Biografia polityczna Stanisława Stommy' Fot. Znak

„Stommizm. Biografia polityczna Stanisława Stommy”
Radosław Ptaszyński
Znak

Józefa Henelowa powiedziała, że „nie był ważniakiem”. To niemało jak na człowieka, który mógłby chwalić się wieloma dokonaniami. Przez prawie 20 lat zasiadał w Sejmie PRL i jako przewodniczącym Koła Posłów Znak godnie reprezentował katolicką część polskiego społeczeństwa. W 1976 r. jako jedyny poseł nie poparł wprowadzenia do konstytucji zapisu o przewodniej roli PZPR i przyjaźni z ZSRR. Wcześniej protestował przeciw agresji władz wobec zbuntowanej młodzieży podczas wydarzeń marcowych, a jako jeden z redaktorów „Tygodnika Powszechnego” odmówił zamieszczenia nekrologu Stalina. Ogromnie przysłużył się pojednaniu polsko-niemieckiemu. Uznawał geopolityczne realia, w jakich przyszło mu działać. Równocześnie jednak nie oszczędzał sił, by krok po kroku poszerzać sferę wolności w PRL.

Szymon Rudnicki, 'Falanga. Ruch Narodowo-Radykalny'Szymon Rudnicki, 'Falanga. Ruch Narodowo-Radykalny' Fot. Aspra

„Falanga. Ruch Narodowo-Radykalny”
Szymon Rudnicki
Aspra

To książka o polskiej odmianie faszyzmu. Na ponad 800 stronach Szymon Rudnicki wskazuje cechy typowe dla tej ideologii i Ruchu Narodowo-Radykalnego: skrajny nacjonalizm, radykalny program społeczny i zmilitaryzowaną, wodzowską organizację. Do tego dochodził antysemityzm i chęć budowy państwa totalitarnego. RNR wyłonił się w 1935 r. po rozłamie w zdelegalizowanym rok wcześniej Obozie Narodowo-Radykalnym. Autor pieczołowicie odtworzył genezę, działalność i poglądy falangistów, w tym ich lidera Bolesława Piaseckiego, marzącego o mocarstwowej i czysto katolickiej Polsce. Rudnicki nie kryje dystansu wobec RNR, co pozwala mu rzetelnie wyjaśniać, co pchnęło głównie młodych ludzi mających być intelektualną elitą Polski do poparcia idei bliźniaczej wobec hitleryzmu.

Andrzej Skalimowski, 'Sigalin. Towarzysz odbudowy'Andrzej Skalimowski, 'Sigalin. Towarzysz odbudowy' Fot. Czarne

„Sigalin. Towarzysz odbudowy”
Andrzej Skalimowski
Czarne

Józef Sigalin to jeden z ojców dzisiejszej Warszawy. Jednak osoby z taką przeszłością jak on nie stają się dziś patronami ulic i bohaterami masowej wyobraźni. Ten syn fabrykanckiej rodziny o żydowskich korzeniach kierował budową Trasy W-Z, MDM-u, później stawiał most Gdański i projektował Trasę Łazienkowską. Gdy w latach 1951-56 był naczelnym architektem Warszawy, miasto powstawało z gruzów, ale też otrzymało socrealistyczny stempel będący dowodem ideologicznej zależności wobec sowieckiego protektora. Sigalin, członek partii komunistycznej jeszcze przed wojną, bezwzględnie wykonywał polecenia władz. Równocześnie jednak pozostał wierny miłości do rodzinnego miasta, o czym świadczy chociażby zainspirowana i podjęta bezpośrednio przez niego decyzja o kompleksowej odbudowie Starego Miasta.

Joanna Tokarska-Bakir, 'Pod klątwą. Społeczny portret pogromu kieleckiego'Joanna Tokarska-Bakir, 'Pod klątwą. Społeczny portret pogromu kieleckiego' Fot. Czarna Owca

„Pod klątwą. Społeczny portret pogromu kieleckiego”
Joanna Tokarska-Bakir
Czarna Owca

To książka, bez której trudno będzie sobie wyobrazić dyskusję nie tylko o wydarzeniach z 4 lipca 1946 r., ale też ogólnie o tworzeniu polskiego systemu pod sowieckimi auspicjami. Warsztat antropologa opisującego świat z bliska i od dołu umożliwił autorce pokazanie, że partyjna lub ubecka legitymacja, milicyjny mundur czy sowiecki szynel nie przesądzały ani o poglądach, ani o przeszłości ich posiadacza. Z zebranych relacji przemawiają żołnierze Armii Krajowej i funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa, żydowscy repatrianci i przyszli emigranci, dozorcy i kolejarze, ludzie ze świecznika i ludzie zbędni. Ujęta w dwóch tomach gęsta, rozrastająca się z każdym rozdziałem sieć faktów i osób opiera się łatwemu streszczeniu i zadaje kłam ideologicznym podziałom na „swoich” i „obcych” czy komunistów i nacjonalistów.

Anna Wolff-Powęska, 'Polacy-Niemcy. Sąsiedzi pod specjalnym nadzorem'Anna Wolff-Powęska, 'Polacy-Niemcy. Sąsiedzi pod specjalnym nadzorem' Fot. Wydawnictwo Poznańskie

„Polacy - Niemcy. Sąsiedzi pod specjalnym nadzorem”
Anna Wolff-Powęska
Wydawnictwo Poznańskie

W tym zbiorze artykułów z lat 1992-2017 spotyka się wiedza historyczna z publicystycznym temperamentem. Anna Wolff-Powęska, specjalistka w zakresie stosunków polsko-niemieckich i wieloletnia dyrektorka Instytutu Zachodniego w Poznaniu, przygląda się w nich relacjom między dwoma państwami, których sąsiedztwo obfitowało w XX wieku w wydarzenia, z których skutków nie mogą otrząsnąć się kolejne pokolenia i które wciąż kształtują sposób, w jaki patrzymy na siebie wzajemnie. Wolff-Powęska odkłamuje stereotypy, ujawnia intelektualne kalki i wskazuje traumy, których przepracowanie konieczne jest zarówno na wschód, jak i na zachód od Odry. Diagnozy z artykułów sprzed 20 lat wciąż dotykają istniejących problemów i każą się zastanowić, ile jeszcze czasu musi minąć, byśmy mogli zrozumieć najbliższego sąsiada.

Jury konkursu

Andrzej Friszke
przewodniczący jury
Profesor. Zajmuje się historią Polski XX wieku. Redaktor miesięcznika „Więź”. Pracuje w Instytucie Studiów Politycznych PAN, członek korespondent Akademii. Wykładowca Collegium Civitas. Autor wielu książek. Ostatnio wydał: „Sprawa jedenastu. Uwięzienie przywódców NSZZ »Solidarność«”.

Antoni Dudek
Profesor, politolog i historyk. Obecnie profesor zwyczajny Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. W latach 2011-16 członek i przewodniczący Rady Instytutu Pamięci Narodowej. Ostatnio wydał: „Od Mazowieckiego do Suchockiej. Polskie rządy w latach 1989-1993”.

Dobrochna Kałwa
Historyczka. Absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, pracowniczka Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się historią kobiet, historią kulturową, oral history. Autorka m.in. książki „Kobieta aktywna w Polsce międzywojennej”.

Jan Kofman
Profesor. Historyk, politolog, publicysta. Pracował m.in. w Instytucie Historii i Nauk Politycznych Uniwersytetu w Białymstoku i w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Autor m.in. „Economic Nationalism and Development: Central and Eastern Europe between the Two Wars”.

Andrzej Krzysztof Kunert
Dr hab. Historyk dziejów najnowszych Polski, autor wielu publikacji, ostatni sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa 2010-16.

Tomasz Łubieński
Pisarz, publicysta, redaktor naczelny „Nowych Książek”. Autor m.in.: „Bić się czy nie bić?”, „M jak Mickiewicz”, „Ani triumf, ani zgon”, „Wszystko w rodzinie”.

Anna Machcewicz
Historyczka dziejów najnowszych, dziennikarka, autorka m.in. książek: „Bunt. Strajki w Trójmieście. Sierpień 1980” i „Kazimierz Moczarski. Biografia”.

Katarzyna Madoń-Mitzner
Redaktorka, dokumentalistka, współtwórczyni Karty oraz Domu Spotkań z Historią, gdzie pracuje jako zastępca dyrektora do spraw merytorycznych. Autorka i współautorka książek m.in.: „Ocaleni z Mauthausen”, „Wojna na Kaszubach”, „Przetrwałam. Doświadczenia kobiet więzionych w czasach nazizmu i stalinizmu”.

Tomasz Makowski
Historyk i bibliotekarz, dyrektor Biblioteki Narodowej i przewodniczący Krajowej Rady Bibliotecznej. Doktor historii. Autor wielu publikacji z zakresu historii książki i bibliotek od XVI do XX w. Redaktor naczelny „Polish Libraries”, przewodniczący Rady Muzeum Warszawy. Członek honorowy Association Internationale de Bibliophilie.

Daria Nałęcz
Historyk. Profesor Uczelni Łazarskiego. W latach 1996-2006 naczelna dyrektor Archiwów Państwowych, a w latach 2012-15 podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Autorka m.in. książki „Sen o władzy. Inteligencja wobec niepodległości”.

Andrzej Wielowieyski
Żołnierz AK, prawnik, działacz katolicki. Uczestnik negocjacji podczas strajków w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 r. W latach 80. szef ekspertów Komisji Krajowej „Solidarności”. Współorganizator Okrągłego Stołu. Wicemarszałek Senatu, poseł na Sejm, a także poseł do Parlamentu Europejskiego. Były przewodniczący Polskiej Rady Ruchu Europejskiego.

***

Organizatorem i fundatorem konkursu jest m.st. Warszawa, a współorganizatorami Dom Spotkań z Historią – Instytucja Kultury m.st. Warszawy oraz Fundacja im. Kazimierza i Zofii Moczarskich. Patronem medialnym jest „Gazeta Wyborcza”, a partnerem gali – Biblioteka Narodowa.

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.