WstępOdpowiedzialność za to zadanie przejął Minister Środowiska. "Strategia ", zaakceptowana przez Radę Ministrów (5 maja 2001 r.) i przyjęta ostatecznie przez Sejm uchwałą w 2001 roku (23 sierpnia na ostatniej sesji Sejmu III kadencji) wytyczyła kierunki rozwoju energetyki odnawialnej w Polsce do roku 2010, z perspektywą do 2020. Podstawowym celem było zwiększenie zużycia energii ze źródeł odnawialnych do 7.5% w bilansie produkcji energii do 2010 roku i 14% w 2020 roku. Ze względu na krajową strukturę zużycia energii, z dominującą rolą ciepła w bilansie energii końcowej, szczególną rolę przypisano rozwojowi produkcji "zielonego ciepła", zwłaszcza z biomasy, którą oceniono jako najbardziej znaczącą dla Polski technologię energetyki odnawialnej w okresie do roku 2010. Zaproponowano trzy scenariusze rozwojowe, przewidujące 7.5%, 10.5% oraz 12% udziału energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych w całkowitej produkcji energii elektrycznej w 2010 roku. "Strategia " podkreślała także, że wzrost wykorzystania zarówno biomasy jak i innych OZE wymagał będzie zmian w regulacjach prawnych i wdrożenia systemu wsparcia dostosowanego do poszczególnych technologii. Oczekiwano, że stanie się to poprzez przyjęcie ustawy o promocji wykorzystania OZE i wdrożenie programów rozwoju poszczególnych rodzajów OZE. Niestety, pomimo podjętych prób, ustawa i programy takie nigdy nie zostały przyjęte i wdrożone, chociaż w roku 2001 powstał projekt pierwszego pilotażowego "Programu rozwoju energetyki wiatrowej na lata 2001-2005" , a w 2003 roku projekt ustawy o gospodarowaniu odnawialnymi zasobami energii i promocji energetyki odnawialnej . Sejm IV kadencji i wyłoniony w wyniku wyborów nowy rząd nie były już tak silnie związane z ideą rozwoju energetyki odnawialnej. Dostosowanie prawa do Strategii nie odbywało się niezwłocznie.
W latach 2002-2003 trwały negocjacje w sprawie przystąpienia Polski i innych krajów do UE, które obejmowały także ustalenie celu rozwoju zielonej energii dla Polski na 2010 rok w ramach dyrektywy 2001/77/WE o promocji energii ze źródeł odnawialnych, w ramach których ustalono cel dla Polski równy 7,5% . W lipcu 2002 r. Sejm przyjął nowelizację Prawa energetycznego, wprowadzając definicję OZE oraz art. 9a o systemie wsparcia przez zobowiązania ilościowe, a w maju 2003 roku Minister Gospodarki wydał rozporządzenie sankcjonujące najniższy cel polityczny Strategii - 7,5% udziału energii elektrycznej z OZE w sprzedaży energii odbiorom końcowym jako obowiązek dla przedsiębiorstw energetycznych, nie prezydując jednak kary za jego niespełnienie. Zabrakło także mechanizmów elastyczności- certyfikatów, jako niezbędnego elementu do funkcjonowania systemu wsparcia w ramach zobowiązań ilościowych. Dopiero w kwietniu 2004 r. Sejm, wykorzystując przedłożenie rządu bazujące na systemie opracowanym w projekcie ww. ustawy z 2003 r., uchwalił kolejną nowelizację Prawa energetycznego z systemem zielonych certyfikatów (świadectw pochodzenia), opłatami zastępczymi, karami i subfunduszem OZE w NFOŚiGW.
Kolejne zmiany Prawa energetycznego i rozporządzeń wykonawczych dotyczyły m.in. zwiększenia celu zgodnie z dyrektywą 2001/77/WE i ograniczenia współspalania, które nie było uwzględnione jako prośrodowiskowa technologia OZE w "Strategii". Nie mniejsze perturbacje towarzyszyły wdrożeniu dyrektywy 2003/30/WE o promocji biopaliw. W tym przypadku rząd, reprezentowany przez ministerstwo rolnictwa wykazał się dużo większą gorliwością niż w przypadku zielonej energii elektrycznej. Już w 2003 r. Sejm uchwalił ustawę o biokomponentach stosowanych w paliwach i biopaliwach ciekłych, która jednak okazała się bublem prawnym, uchylonym przez Trybunał Konstytucyjny. Dopiero w sierpniu 2006 r. uchwalona została poprawiona ustawa o biokomponentach i biopaliwach ciekłych, która obowiązuje do dziś. Efektem wdrożenia ustawy było m.in. odwrócenie proporcji pomiędzy rolą bioetanolu (uznanego w Strategii ze sektor do modernizacji i dalszego rozwoju w Polsce) i biodiesla (promowanego w ustawie kosztem bioetanolu). W 2004 r. kompetencje za cały sektor OZE i koordynację na szczeblu rządowym znalazły się w gestii ministerstwa gospodarki. W 2006 zlikwidowane zostało, utworzone w 2001 r. Rządowe Centrum Studiów Strategicznych, co okazało się kolejnym ograniczeniem w samodzielnym, skutecznym programowaniu rozwoju OZE, przez co
Polska przeszła na pozycję pasywną charakteryzującą się wdrażaniem ustawodawstwa unijnego w sposób minimalistyczny (w tym wieloletniego budżetowania - fundusze spójności i ERDF - bazującego na prognozach Komisji Europejskiej).
Na rys. 1 przedstawiono wielkość i strukturę końcowego zużycia energii z OZE w latach 2000-2010. Dominującą rolę w dalszym ciągu odgrywa spalanie biomasy w indywidualnych źródłach ciepła, którego udziały często umykają krajowym statystykom, ale które (wg szacunków IEO) spada od roku 2004, ze względu na ograniczoną dostępność i wzrastające koszty paliwa, zużywanego w wielkich instalacjach współspalających do wytwarzania energii elektrycznej. Dopiero od roku 2005 (po akcesji do UE) większą rolę w bilansie zaczynają odgrywać paliwa transportowe oraz energia elektryczna.
Rys. 1 Struktura końcowego zużycia energii w Polsce w latach 2000-2010 (źródło: GUS, URE oraz oszacowania własne w zakresie biomasy stosowanej przez użytkowników indywidualnych oraz struktury zużycia na rok 2010)W ciągu minionych 10 lat udział OZE w końcowym zużyciu energii podlegał fluktuacjom (rys. 2), spowodowanym nie tylko zjawiskami na rynku OZE, ale także zmianami końcowego zużycia energii (uwarunkowanymi sytuacją gospodarczą Polski). Jednak od roku 2007 do 2010 (dane za 2010 wg oszacowania własnego IEO) Polska odnotowuje wzrost udziału zużycia energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii.
Rys. 2 Udział procentowy OZE w końcowym zużyciu energii oraz końcowe zużycie energii w Polsce w latach 2001-2010 (źródło: Eurostat za lata 2001-2007, GUS wg. metodologii Eurostat za lata 2008 i 2009, oszacowanie IEO na podstawie KPD za rok 2010)Zielona energia elektrycznaW zakresie energii elektrycznej, w początkowym okresie latach 2001-2003, realizowane były głównie niewielkie projekty z zakresu bioenergetyki (wykorzystanie gazu wysypiskowego) i małej energetyki wodnej. Energetyka wodna miała wówczas dominującą pozycję na rynku OZE. Tworzony wtedy rynek energetyki wiatrowej początkowo zareagował optymistycznie na przyjęcie "Strategii rozwoju energetyki odnawialnej" i regulacje prawne wprowadzone od 2001, jednakże do roku 2003 zrealizowano jedynie 3 większe projekty farm wiatrowych i kilkanaście mniejszych inwestycji. Przyczyną tak znikomego rozwoju rynku był brak popytu na energię elektryczną ze źródeł odnawialnych i niskie ceny oferowane na rynku, spowodowane brakiem kar za niewypełnienie obowiązku zakupu energii z OZE. Dodatkowo w przypadku energetyki wiatrowej negatywny wpływ na rynek miał wprowadzony w roku 2001 obowiązek prognozowania produkcji energii z wyprzedzeniem tygodniowym, obowiązujący wszystkich wytwórców, bez uwzględniania specyfiki technologii. Ok. roku 2003, wobec narastających trudności z wdrożeniem inwestycji odnotowano ich wycofywanie się pierwszej grupy zagranicznych firm z rynku. Na rys. 3 przedstawiono jak wprowadzane kolejno regulacje wpłynęły na inwestycje i zmianę struktury rynku zielonej energii.
Rys. 3 Moce zainstalowane w OZE, 2001-2010Z punktu widzenia kierunku rozwoju rynku OZE, a w zasadzie tylko zwiększenia udziałów zielonej energii elektrycznej w wolumenie sprzedaży energii, najistotniejsze znaczenie miało zaakceptowanie w systemie wsparcia na szeroką skalę współspalania biomasy z paliwami konwencjonalnymi jako technologii OZE. Technologia ta dominuje, dostarczając już około 45%-50% całej energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych - rysunek 4, choć jej rozwój nie powoduje inwestycji w nowe moce i ogranicza rozwój ciepłownictwa opartego na biomasie.
Rys. 4 Produkcja energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych w latach 2000-2010. Źródło: Urząd Regulacji Energetyki (dla roku 2010 oszacowanie wg IEO)System wprowadzony w latach 2004-2005 okazał się znacznie mniej sprzyjać innym rodzajom OZE oraz inwestycjom w nowe źródła i moce, wymagającym większych nakładów inwestycyjnych, w szczególności energetyce wiatrowej. Co prawda po roku 2005 nastąpiła ponowna intensyfikacja działań developerskich, jednakże inwestycje podejmowane były nad wyraz ostrożnie, a pierwsze realizowane projekty z reguły korzystały z dodatkowego wsparcia poprzez dotacje lub kredyty preferencyjne.
Rys. 5 Wypełnienie zobowiązań odnośnie udziału energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych w bilansie sprzedaży energii odbiorcom końcowym w postaci zakupu świadectw pochodzenia (opracowanie własne, dane o wypełnieniu obowiązku za 2010 rok - szacunek IEO, na rysunku zaznaczone potwierdzone dane jakimi nt. zakresu spełnienia obowiązku dysponował regulator - URE na dzien 25.01.2011 )
