Różnica polega na tym, że 60-latek powinien się częściej badać. Na przykład morfologia krwi zalecana jest każdemu przynajmniej raz w roku, pomiar ciśnienia tętniczego raz na kilka dni, o ile u kogoś wykryto już, że ciśnienie bywa za wysokie.

Aby wykonać podstawowe badania, nie musimy iść do specjalisty, może nam je zlecić lekarz rodzinny. Możemy je także zrobić sobie prywatnie. Wyniki warto skonsultować z lekarzem. Nie chodzi bowiem tylko o to, czy ten lub inny pojedynczy wskaźnik wypadł prawidłowo, ale też o to jak interpretować wszystkie naraz. Same wyniki bez badania lekarskiego czasem mogą nas niepotrzebnie wystraszyć.

Należy także pamiętać, że niektóre laboratoria mają indywidualne normy, bo różnią się np. używanymi do badań odczynnikami. Wtedy norma przyjęta przez dane laboratorium jest podana obok wyniku.

CIŚNIENIE KRWI

Norma - 120/80 mm Hg

Dopuszczalna granica - 140/90 mm Hg (tzw. ciśnienie wysokie prawidłowe)

Ciśnienie możemy mierzyć sobie w domu. Coraz popularniejsze są dostępne w aptekach aparaty na ramię lub nadgarstek, które mierzą je "same" (nie trzeba zakładać słuchawek i liczyć). Wynik może być jednak obarczony błędem, bo zależy od tego, czy prawidłowo założymy aparat. Ciśnienie powinno być mierzone w spoczynku (co najmniej kilkanaście minut po większym wysiłku). Zdaniem lekarzy dokładniejsze są aparaty naramienne.

BADANIE KRWI OBWODOWEJ

+ OB. Odczyn Biernackiego, czyli odczyn opadania krwinek czerwonych, wskazuje, czy w organizmie występuje stan zapalny (badanie dziś często zastępowane badaniem CRP, czyli oznaczeniem poziomu tzw. białek ostrej fazy)

Norma

+ Mężczyźni poniżej 60. roku życia - poniżej 8 mm/godz.

+ Mężczyźni powyżej 60. roku życia - poniżej 15 mm/godz.

+ Kobiety poniżej 60. roku życia - poniżej 12 mm/godz.

+ Kobiety powyżej 60. roku życia - poniżej 20 mm/godz.

+ Kobiety i mężczyźni powyżej 75. roku życia - poniżej 36 mm/godz.

OB powyżej 100 mm/godz. prawie zawsze świadczy o istnieniu choroby. Może ona jednak występować także wtedy, kiedy OB mieści się w normie.

+ Badanie CRP (białka ostrej fazy)

Norma - poniżej 0,5 mg/dl

Wynik 50-300 mg/dl może oznaczać ostry stan zapalny, trzeba w takim wypadku zrobić kolejne badania, by wykluczyć chorobę nowotworową

UWAGA: w przypadku badania CRP czasem wynik podawany jest w mg/l

MORFOLOGIA KRWI OBWODOWEJ

+ HCT - hematokryt

Norma

Mężczyźni - 40-54 proc. (0,4-0,54)

Kobiety - 37-47proc. (0,37-0,47)

Za wysoki hematokryt może świadczyć o odwodnieniu lub zbytnim zagęszczeniu krwi. Za mały - o niedokrwistości.

+ HGB - hemoglobina

Norma

Kobiety

12-16 g/dl lub 7,5-9,9 mmol/l

Mężczyźni

14-18 g/dl lub 8,7-11,2 mmol/l

+ RBC - krwinki czerwone

Norma

Kobiety - 3,5-5,2 mln/ul

Mężczyźni - 4,2-5,4 mln/ul

+ MCV - objętość erytrocytów

Norma - 82-92 fl

Jeśli MCV jest powyżej 95 fl, a hemoglobina wyraźnie poniżej 12 g/dl, w przypadku starszego pacjenta trzeba oznaczyć poziom witaminy B12, przy jej niedoborach bowiem erytrocyty robią się większe i mają mniej hemoglobiny, a to oznacza m.in. mniejszą wydolność organizmu i szybsze starzenie się mózgu.

+ Wskaźniki zawartości hemoglobiny

MCH - norma - 27-34 pg

MCHC - norma - 32-36 g/dl

Gdy wskaźniki są nieprawidłowe, może to świadczyć o anemii (niedokrwistości), zwiększonym wytwarzaniu krwinek w szpiku kostnym, odwodnieniu

+ WBC - krwinki białe

Norma

Kobiety i mężczyźni - 4-9 tys./ul

Wynik nieprawidłowy: zakażenia, procesy zapalne, nowotwory krwi

+ PLT - płytki krwi

Norma - kobiety i mężczyźni - 150--400 tys./ul

Wynik nieprawidłowy wystę- puje w chorobach szpiku kostnego, w chorobach śledziony, jeżeli płytki są niszczone przez niektóre leki.

Wynik poniżej 150 tys./ul u osób powyżej 60. roku życia może być skutkiem zażywania leków przeciwzakrzepowych.

+ Rozmaz krwi obwodowej

Badanie poszczególnych typów krwinek białych.

+ Granulocyty obojętnochłonne (neutrofile)

Norma

+ pałeczkowate - 3-5 proc.

+ podzielone - 50-65 proc.

Powyżej normy - w zakażeniach bakteryjnych

Poniżej normy - po niektórych lekach, w zakażeniach wirusowych, przy niedoborze żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego i przy zmniejszeniu odporności

+ Granulocyty kwasochłonne (eozynofile)

Norma - 2-4 proc.

+ Powyżej normy - alergie, zakażenia pasożytami, ziarnica złośliwa, choroby tkanki łącznej (np. reumatoidalne zapalenie stawów)

+ Poniżej normy - ciężkie zakażenia ogólnoustrojowe, po zażyciu sterydów

+ Granulocyty zasadochłonne (bazofile)

Norma - 0-1 proc.

+ Powyżej normy - alergie, niedoczynność tarczycy, gruźlica

+ Poniżej normy - po podaniu niektórych leków (sterydy, hormony tarczycy, estrogeny), po chemioterapii i naświetlaniach

+ Limfocyty

Norma 25-40 proc.

+ Powyżej normy - zakażenia wirusowe (poza HIV), alergie

+ Poniżej normy - zakażenie HIV

+ Monocyty

Norma - 2-8 proc.

+ Powyżej normy - zakażenia (gruźlica, mononukleoza), po usunięciu śledziony, szpiczak mnogi

BADANIA KRZEPNIĘCIA KRWI

+ Czas protrombinowy

Norma - 12-18 s

+ Wskaźnik protrombinowy

Norma - 80-120 proc.

+ Powyżej normy - zmniejszona krzepliwość, np. przy niedoborze witaminy K i uszkodzeniu wątroby

+ APTT - czas kaolinowo-kefalinowy

Norma - 37-46 s

+ Powyżej normy - zmniejszona krzepliwość

+ INR (wystandaryzowany współczynnik czasu protrombinowego)

Norma - 0,9-1,3

+ Powyżej normy - zmniejszona krzepliwość (badanie zalecane osobom zażywającym leki przeciwzakrzepowe)

+ Fibrynogen

Norma - 200-400 mg/dl

+ Powyżej normy - stany zapalne, choroby zakaźne, choroby tkanki łącznej, tzw. kolagenozy, choroby nerek, ciąża, choroby nowotworowe

+ Poniżej normy - choroby wątroby, ciężkie zakażenia po zabiegach operacyjnych

BADANIE WĄTROBY

+ AlAT i AspAT - enzymy wątrobowe - aminotransferaza alaninowa i asparaginianowa

Norma - poniżej 40 IU/l

+ Powyżej normy: uszkodzenie wątroby przez np. wirusy, leki, alkohol, toksyny, zapalenie dróg żółciowych, uszkodzenie mięśni, np. na skutek stanu zapalnego lub działania niektórych leków

+ Bilirubina

Norma - 0,2-1,0 mg/dl (3,4-17 umol/l)

+ Powyżej normy - zastój żółci w drogach żółciowych na skutek zapalenia lub kamicy, choroby wątroby, zatrucie alkoholem, lekami, grzybami lub środkami chemicznymi

BADANIA BIAŁEK

+ Białko całkowite

Norma - 6-8 g/dl

+ Poniżej normy - niedożywienie

+ Powyżej normy - np. szpiczak

+ Albuminy

Norma - 55-69 proc. (4,3-5,1 g/dl)

+ Globuliny alfa1

Norma - 1,6-2,9 proc. (0,1-0,2 g/dl)

+ Globuliny alfa2

Norma - 7,0-11 proc. (0,5-0,8 g/dl)

+ Globuliny beta

Norma - 7,9-13 proc. (0,6-0,9 g/dl)

Podwyższony wskaźnik poziomu globulin alfa1, alfa2 i beta występuje przy infekcjach i stanach zapalnych

+ Globuliny gamma

Norma 9-16 proc. (0,6-1,1 g/dl)

+ Powyżej normy - hiperproteinemia: niektóre choroby wątroby, choroby tkanki łącznej (kolagenozy), przewlekłe stany zapalne, np. reumatoidalne zapalenie stawów, pozorna hiperproteinemia może się pojawić przy odwodnieniu

+ Poniżej normy - hipoproteinemia: za mało białka w diecie, nieprawidłowe trawienie i wchłanianie białek, nadczynność tarczycy, zakażenia bakteryjne, wirusowe i pasożytnicze, niedobór odporności

OGÓLNE BADANIE MOCZU

+ Barwa moczu - jasnożółta (mocz ciemnieje np. przy odwodnieniu)

+ Przejrzystość - mocz przejrzysty (mętnieje, np. gdy pojawi się krew, bakterie lub białko).

+ pH

Norma - 5,5-6,8

+ Poniżej normy: gorączka, odwodnienie, głodzenie się, cukrzyca

+ Powyżej normy: po uporczywych wymiotach, nadczynność przytarczyc, dieta bezmięsna

+ Ciężar właściwy

Norma - 1,015-1,025 g/ml

+ Poniżej normy - upośledzenie funkcji nerek

+ Powyżej normy - odwodnienie

+ Bilirubina

Norma - poniżej 0,2 mg/dl

Powyżej normy - uszkodzenie wątroby, rozpad erytrocytów

+ Urobilinogen

Norma - poniżej 1 mg/dl

+ Powyżej normy - np. wirusowe zapalenie wątroby, żółtaczka

+ Białko

Norma - poniżej 10 mg/dl

+ Powyżej normy - przemarznięcie, stany gorączkowe, duży wysiłek fizyczny, uszkodzenie nerek

+ Glukoza

Norma - poniżej 15 mg/dl

+ Powyżej normy - źle kontrolowana cukrzyca

+ Ciała ketonowe

Norma - poniżej 5 mg/dl

+ Powyżej normy - przy cukrzycy, stanach gorączkowych, głodzeniu się, po dużym wysiłku fizycznym

+ Badanie osadu moczu

Norma

+ krwinki czerwone (erytrocyty) - 0-1 wpw (w polu widzenia)

+ krwinki białe (leukocyty) - 1-4 wpw

+ nabłonki płaskie - 5-15 wpw

+ nabłonki okrągłe - brak

+ bakterie - brak

+ drożdżaki - brak

+ wałeczki szkliste - 0-1 wpw

+ wałeczki erytrocytarne, leukocytarne, nabłonkowe i ziarniste - brak

+ szczawiany - obecne

+ fosforany - obecne

+ moczany - obecne

Nieprawidłowe wyniki badania moczu mogą świadczyć o: zakażeniach układu moczowego, kamicy nerkowej, niewydolności nerek, zaburzeniach dotyczących prostaty, urazie nerek.

BADANIE NEREK

+ Kreatynina

Norma - 0,7-1,2 mg/dl

Im wyższy poziom kreatyniny, tym gorzej pracują nasze nerki

+ Mocznik

Norma - 15-39 mg/dl

+ Powyżej normy - choroby nerek, przewlekłe choroby wątroby, stany gorączkowe, krwotoki

+ Kwas moczowy

Norma - 2,3-6 mg/dl

Zbyt wysoki poziom kwasu moczowego może świadczyć np. o rozwoju dny moczanowej.

+ Wskaźnik eGFR (współczynnik przesączania kłębuszkowego)

Norma - powyżej 60 ml/min

+ Poniżej normy - oznacza upośledzenie funkcji nerek i konieczność natychmiastowego zgłoszenia się do lekarza rodzinnego, który skieruje nas na konsultację nefrologiczną

TARCZYCA

+ TSH

Hormon tarczycy wydzielany w przysadce mózgowej, który stymuluje pracę tarczycy. UWAGA: laboratoria przyjmują różne normy przy jego oznaczaniu.

Najczęściej spotykana norma - 0,35-4,94 ulU/ml

+ fT3

Norma - 2,63-5,7 pmol/l

+ fT4

Norma - 9,0-19 pmol/l

+ Zmiany w chorobach tarczycy

+ TSH zmniejszone, a fT3, fT4 zwiększone - nadczynność tarczycy

+ TSH zwiększone, a fT3, fT4 zmniejszone - niedoczynność tarczycy

+ TSH zmniejszone lub w dolnej granicy normy, a fT3, fT4 prawidłowe - wczesna nadczynność bez dolegliwości

+ TSH zwiększone lub w górnej granicy normy, a fT3, fT4 prawidłowe - wczesna niedoczynność, najczęściej jeszcze bez objawów

Pamiętaj: prawidłowe wyniki badań hormonów tarczycy nie wykluczają całkowicie choroby.

BADANIE JONÓW

+ Sód (Na)

Norma - 135-145 mmol/l

+ Poniżej normy - zbyt mała ilość tego pierwiastka w diecie, stosowanie leków moczopędnych, przy wymiotach, biegunkach, nadmiernym poceniu się, zapalenie trzustki, niewydolność krążenia.

UWAGA: u osób starszych przy wyniku poniżej 135-145 mmol/l konieczna jest wizyta u lekarza i dalsze badania. Zbyt niskie stężenie sodu wpływa bowiem na stan psychiczny (majaczenia), wywołuje zawroty głowy i zaburzenia równowagi.

+ Powyżej normy - odwodnienie, zbyt dużo sodu w diecie (przy przesalaniu)

+ Potas (K)

Poziom potasu powinny badać osoby z zaburzeniami rytmu serca, cierpiące na zaparcia lub biegunki, osoby, u których występują zaburzenia przy oddawaniu moczu, oraz te, które przez dłuższy czas czują się osłabione.

Norma - 4,1-5,6 mmol/l

+ Powyżej normy - hiperkaliemia: zbyt dużo potasu w diecie, niewydolność nerek, niedobór insuliny, stan po zażyciu niektórych leków np. rozluźniających mięśnie lub odwadniających

+ Poniżej normy - hipokaliemia: za mało potasu w diecie, biegunki, wymioty, nadużywanie środków przeczyszczających, stosowanie leków moczopędnych, zaburzenia hormonalne

+ Magnez - Mg

Norma - 1,9-2,5 mg/dl (0,8-1,0 mmol/l)

+ Powyżej normy: za dużo magnezu w diecie, leki zawierające magnez, środki przeczyszczające, niewydolność nerek, zaburzenia hormonalne, np. niedoczynność tarczycy

+ Poniżej normy: za mało magnezu w diecie, nadużywanie alkoholu, nadużywanie kawy, zaburzenia hormonalne, np. nadczynność tarczycy i przytarczyc, cukrzyca, wymioty, biegunki, stosowanie leków moczopędnych, ostre zapalenie trzustki, choroby kości

+ Wapń - Ca

Norma - 8,6-10,2 mg/dl (2,20-2,75 mmol/l)

Powyżej normy - zbyt dużo wapnia w diecie, zwłaszcza pod postacią suplementów, nadużywanie witaminy D, przerzuty raka do kości

Poniżej normy - niedobór wapnia w diecie, nieprawidłowe wchłanianie z przewodu pokarmowego, niedobór witaminy D, np. pod wpływem leków moczopędnych

CHOLESTEROL

+ Cholesterol całkowity

Norma - poniżej 190 mg/dl (5 mmol/l)

+ Trójglicerydy

Norma - poniżej 150 mg/dl (1,7 mmol/l)

+ Cholesterol LDL - tzw. zły cholesterol

Norma - poniżej 100 mg/dl (2,5 mmol/l)

+ Cholesterol HDL - tzw. dobry cholesterol

Norma:

+ Kobiety - powyżej 46 mg/dl (1,2 mmol/l)

+ Mężczyźni - powyżej 40 mg/dl (1,0 mmol/l)

Podwyższony poziom cholesterolu poza zwiększonym ryzykiem miażdżycy może świadczyć także o niedoczynności tarczycy.

DENSYTOMETRIA

Badanie gęstości kości jest refundowane przez NFZ, tylko kiedy zleci nam je lekarz specjalista.

Wynik badania to porównanie gęstości naszych kości do wzorcowej gęstości kości młodego człowieka (Z-score) i do normy odpowiedniej dla naszego wieku (T-score). Ostateczny wynik oznaczony jako BMD (od ang. Bone Mass Density) jest w normie, jeśli mieści się w przedziale +/-1. Wartość od -1 do -2,5 wskazuje na osteopenię (stan zagrażający), poniżej -2,5 - na osteoporozę.

Pomocniczo wykonuje się też badania biochemiczne: poziom wapnia we krwi (norma to 2,0-2,5 mmol/l lub 8,0-10,0 mg/100 ml), poziom fosforu we krwi (norma: 0,9-1,6 mmol/litr lub 2,8-5 mg/ 100 ml), poziom wapnia w moczu (powinien się mieścić w granicach 250-300 mg, czyli 2,5-6,25 mmol/dobę).

BADANIE CUKRU

+ Krew pobrana na czczo

Stężenie cukru:

Norma - poniżej 100 mg/dl (5,6 mmol/l)

Powyżej 100-125 mg/dl (5,6-6,9 mmol/l) - wynik nieprawidłowy

Wynik 126 mg/dl (7,0 mmol/l) lub powyżej - cukrzyca (wynik musi się potwierdzić w ponownym badaniu)

+ Krew pobrana w dowolnym momencie: 200 mg/dl (11,1 mmol/l) lub powyżej - cukrzyca (wynik musi się potwierdzić w ponownym badaniu)

+ Krew pobrana dwie godziny po wypiciu 75 g glukozy (test obciążenia glukozą):

Poniżej 140 mg/dl (7,8 mmol/l) - wynik prawidłowy

140-199 mg/dl (7,8-11 mmol/l) - nieprawidłowa tolerancja glukozy

200 mg/dl (11,1 mmol/l) lub powyżej - cukrzyca

+ Cukier poniżej normy - hipoglikemia (stężenie glukozy spada poniżej 50 mg/dl (2,8 mmol/l), wpływ leków przeciwcukrzycowych, głodzenie się, przewlekłe uszkodzenie wątroby

+ Hemoglobina glikowana (HbA1c)

Badanie służące sprawdzeniu, czy osoba chora na cukrzycę właściwie kontroluje poziom cukru we krwi

Norma zależy od typu cukrzycy i czasu trwania choroby.

Dla cukrzycy typu 1 i krótko trwającej (poniżej pięciu lat) cukrzycy typu 2 norma to poniżej 6,5 proc.

Norma dla chorych w starszym wieku i z powikłaniami cukrzycy - poniżej 8 proc.

Dla pozostałych pacjentów norma to mniej niż 7 proc.

Konsultacja: DR JAROSŁAW DEREJCZYK, ŚLĄSKI KONSULTANT WOJEWÓDZKI W GERIATRII