W czwartek wieczorem Piotr Marciniak w TVN 24 rozmawiał ze Stefanem Niesiołowskim o tym, jak to było z tym sypaniem. Dziennikarz przesłuchiwał byłego więźnia, cytując fragmenty jego zeznań sprzed 40 lat zamieszczone na internetowej stronie jednej z gazet. Sprawdzał, czy Niesiołowski nie zdradził czegoś SB. Odbywał się - tradycyjny już - rytuał upokarzania człowieka, który kiedyś zadarł z komuną.

Bo jeżeli kiedyś władza ludowa cię przesłuchała, zatrzymała, skazała, jeżeli jest jakiś ślad, że SB lub milicja się tobą interesowały - to każdy może cię publicznie znieważyć. Nie jesteś już właścicielem twojej przeszłości, nawet tej najbardziej prywatnej. Nie chronią cię lata więzienia ani opozycyjna biografia. Jako świadek historii jesteś zobowiązany udowodnić przed każdym, że nie byłeś agentem, że nie załamałeś się nigdy w śledztwie, że niezłomnie walczyłeś. Musisz wykazać, że byłeś świętym. I to dopiero jest podejrzane.

Więc dziennikarz domagał się wyjaśnień.

Wyłączyłem telewizor, bo odchorowuję takie spektakle.

Nie radzę nikomu czytać własnych zeznań. Z naszego strachu, presji śledczego, języka, w którym zapisuje on to, co mówimy, wychodzi zawsze coś okropnego. Akta sądowe i teczki SB to nie jest zapis naszej heroicznej biografii. Samotność w śledztwie, opór, kłamstwa i mataczenia, i czegośmy nie powiedzieli - to wiedza dla wtajemniczonych. Dla wszystkich innych te papiery to ślad naszej słabości, a często i prywatnych grzechów. To jedna z najokropniejszych twarzy lustracji. I dlatego tak często najprzyzwoitsi ludzie wychodzą zbrukani i upokorzeni z publicznych rozliczeń. Najlepiej mieć teczkę malutką - ot, tak ze 17 kartek, albo w ogóle jej nie mieć. Wtedy jesteśmy bezpieczni i spokojnie możemy osądzać "rzekomych bohaterów".

Więcej w artykule Seweryna Blumsztajna

Joanna Szczęsna: Stefan Niesiołowski nie musi się wstydzić swego życiorysu

Część mediów lubuje się w cytowaniu protokołów ze śledztwa na przykład: "Celowo zatajałem pewne fakty, ażeby uchronić niektóre osoby od odpowiedzialności karnej. Dziś całkowicie zrozumiałem swoje niewłaściwe stanowisko w tej kwestii i dlatego pragnę, tak jak i w innych sprawach, mówić tylko szczerą prawdę". Każdy, kogo przemaglowano w śledztwie, bezbłędnie rozpoznaje w tym rytualne frazy wpisywane niemal automatycznie przez przesłuchującego. Te wszystkie: "jeszcze chciałbym dodać", "odtąd zeznawać będę tylko prawdę", "zrozumiałem swój błąd i od dziś będę szczery" w większości przypadków oznaczają tylko jedno - że oto właśnie przyłapano delikwenta na ukrywaniu jakichś faktów i teraz próbuje on przystosować nową wersję swoich zeznań do tego, co - jego zdaniem - śledczy już i tak wiedzą.

Naprawdę trzeba sporo złej woli, żeby z przygotowanego przez Piotra Byszewskiego wyboru materiałów wyczytać to, co wyczytał Jarosław Kaczyński (swoją drogą ciekawe, że nie przeszkadzało mu, kiedy we władzach PiS-u zasiadał członek organizacji Ruch, który nie tylko zeznawał od pierwszego dnia po aresztowaniu, ale także wymyślał pod adresem kolegów wyssane z palca oskarżenia, co więcej - Kaczyński rekomendował go nawet na dyrektora Muzeum Powstania Warszawskiego).

Nie znam całości materiałów (jest tego ponad 100 tomów), z których Piotr Byszewski dokonał swego wydanego w IPN-ie wyboru zatytułowanego "Działania Służby Bezpieczeństwa wobec organizacji Ruch", ale nie wydaje mi się, by wyborowi temu można było cokolwiek zarzucić. Obraz tamtego śledztwa, jaki się z tej lektury wyłania, jest zgodny z tym, co przechowała moja pamięć.

Oczywiście można by mieć pretensje, że nie zacytował protokołów z przesłuchań tych podejrzanych, którzy całkowicie "popłynęli w śledztwie". Skonfrontowanie ich z wyjaśnieniami Niesiołowskiego mogłoby może dać do myślenia jego dzisiejszym oskarżycielom. Tylko że - po pierwsze - są to wyjaśnienia osób, których nazwiska nikomu dziś nic nie mówią. Po wtóre zaś, Jarosław Kaczyński i tak wyczytałby z nich tylko to, co chciałby wyczytać.

Więcej w artykule Joanny Szczęsnej, uczestniczki Ruchu

Romana Orlikowska-Wrońska: Politycy, wara wam od akt sądowych

Roman Daszczyński: Jarosław Kaczyński uderzył w Stefana Niesiołowskiego protokołami przesłuchań z karnej sprawy politycznej sprzed 38 lat. Według prezesa PiS Niesiołowski "pękł na pierwszym przesłuchaniu i sypał". Co pani, adwokat wielokrotnie broniący opozycjonistów w czasach PRL, na to?

Romana Orlikowska-Wrońska: Stała się rzecz straszna, w ferworze walki polityk przekroczył kolejną ważną granicę: sięgnął po dokumenty z karnego procesu politycznego. To złamanie tabu, które powinno być nienaruszalne.

Chyba pani przesadza...

- Nie ma w tym żadnej przesady. Trzeba rozumieć, czym były procesy polityczne w PRL, jak strasznej presji poddawano podejrzanych czy oskarżonych. Traktowano ich gorzej niż kryminalistów. Normą był szantaż, prowokacje, wykorzystywanie złej sytuacji rodzinnej. Osadzanie w jednej celi z konfidentami i przestępcami. Długotrwała izolacja, podsuwanie fałszywych grypsów, obietnica uwolnienia w zamian za złożenie obszernych wyjaśnień. Nie brakowało fałszowania zeznań.

Jeśli więc ktoś zabiera się za materiał ze sprawy karnej, powinien go analizować pod kątem metod śledztwa, a nie tego, jak się zachowywał oskarżony. Powinien się tym zająć psycholog, socjolog, kryminolog, ale za żadne skarby polityk. Powiem wręcz: Politycy, wara wam od akt sądowych.

Ale może polityk, który kiedyś składał obszerne wyjaśnienia w śledztwie, teraz nie powinien kłuć innych w oczy swoją bohaterską przeszłością?

Przeczytaj rozmowę z adwokatką Romaną Orlikowską-Wrońską