"Wolności! Uwolnić go!" - krzyczało kilkadziesiąt osób przed moskiewskim sądem dzielnicy Chamowniki, widząc kolumnę więzienną z Chodorkowskim. Dawny oligarcha i prezes koncernu naftowego Jukos siedział w czarnym, opancerzonym dżipie eskortowanym przez kilka aut, jakby był szefem mafii, a nie przedsiębiorcą oskarżonym o malwersacje.
Jego drugi proces - w pierwszym w 2005 r. dostał osiem lat za rzekome malwersacje podatkowe - to kolejna odsłona rozgrywki między najbogatszym niegdyś człowiekiem Rosji a Władimirem Putinem. Premier, kiedyś prezydent Rosji, nienawidzi oligarchy, od kiedy próbował on prowadzić interesy niezależnie od władz, finansował opozycję oraz ośmielił się nie wykluczyć startu w wyborach prezydenckich przeciwko Putinowi. I w październiku 2003 r. Chodorkowski zamienił gabinet prezesa Jukosu na celę.
Gdy do stojących przed sądem dotarły słowa sędziego Wiktora Daniłkina, że Chodorkowski i jego zastępca Płaton Lebiediew są winni "przywłaszczenia mienia, działali w zmowie i przy wykorzystaniu pozycji służbowej", tłumek zafalował. "Hańba!", "
Rosja bez Putina!", "Raz, dwa, tri, Putin uchodi!", "Putin na [więzienną] pryczę!" - krzyczeli rozwścieczeni ludzie. Wtedy milicjanci aresztowali ok. 20 najgłośniej krzyczących i trzymających plakaty. Oskarżono ich o udział w nielegalnej demonstracji. - Wystąpiliśmy o zgodę na legalny protest, ale nam odmówiono - mówi "Gazecie" satyryk Wiktor Szenderowicz.
Sędzia Daniłkin długo odczytywał uzasadnienie. Część zarzutów prokuratury sąd odrzucił, ale uznał, że Chodorkowski jako prezes i właściciel Jukosu ukradł 218 mln ton ropy (to prawie dwie trzecie wydobycia koncernu w ciągu sześciu lat) i za pomocą skomplikowanych transakcji w kraju i za granicą wyprał 16 mld dol.
- Zarzuty absurdalne, a wyrok przesądzony z góry - komentuje b. wicepremier Borys Niemcow, dziś lider opozycyjnego ruchu Solidarnost'. - To zemsta premiera Putina na Chodorkowskim.
- Chodorkowski ma siedzieć do wyborów do Dumy w grudniu 2011 r., a potem jeszcze do wyborów prezydenckich wiosną 2012 - uważa inny opozycyjny polityk Władimir Ryżkow. - Władza panicznie boi się jego powrotu do polityki. Poza tym lęka się pozwów o odszkodowania za doprowadzenie Jukosu do bankructwa, które po wyjściu na wolność Chodorkowski mógłby złożyć przeciwko państwu.
Ile jeszcze posiedzi Chodorkowski? Sędzia ogłosi to po odczytaniu całego uzasadnienia wyroku, co ma potrwać minimum kilka dni.
Prokuratura żąda 14 lat. Jeśli jednak wyrok będzie mniejszy niż osiem lat, to Chodorkowski wyjdzie za niespełna rok, gdy skończy się kara wymierzona w 2005 r. (na poczet kary zaliczono mu dwa lata spędzone w areszcie w latach 2003-05, więc pierwsza odsiadka kończy się w 2011). Ale gdy sędzia skaże go teraz na więcej niż osiem lat, to kara Chodorkowskiego przedłuży się o różnicę między drugim wyrokiem a pierwszym. Gdyby dostał 14 lat, posiedzi jeszcze sześć.
- Właśnie o to toczy się rozgrywka między premierem Putinem a prezydentem Miedwiediewem, który próbuje bronić Chodorkowskiego - mówi nam publicysta Arkadij Dubnow. - Jest pewna nadzieja, że sytuacja Chodorkowskiego się nie pogorszy, ale raczej nie jestem optymistą. Brutalne zachowania milicjantów przed sądem wskazują, że raczej zwycięży Putin.
- Ten proces to farsa sprawiedliwości, boję się, że wyrok będzie wyjątkowo surowy - dodaje adwokat Chodorkowskiego Wadim Kliuwgant.
Ten i podobne przypadki negatywnie rzutują na reputację Rosji, jeśli chodzi o prawa człowieka - oświadczyła
szefowa dyplomacji
USA Hillary Clinton. Jej zdaniem wyrok budzi poważne wątpliwości dotyczące stawiania racji politycznych przed rządami prawa.
Europa zareagowała powściągliwie. - Oczekujemy od Rosji, że dotrzyma swoich zobowiązań w sprawie przestrzegania praw człowieka i zasad państwa prawa - oświadczyła szefowa unijnej dyplomacji Catherine Ashton. A Jerzy Buzek, przewodniczący europarlamentu, ponowił wyrazy solidarności z Chodorkowskim i jego rodziną. - Ten proces jest świadectwem stanu demokracji i praworządności w Rosji. Na razie, niestety, nie wypada to najlepiej - powiedział "Gazecie" rzecznik
MSZ Marcin Bosacki.
