Ostatni raz widziałam Ryszarda Kapuścińskiego na promocji jakiejś książki w "Polityce". Byłam po świeżej, choć nie pierwszej lekturze "Podróży z Herodotem" i powiedziałam mu: "Powinien pan dostać Nobla, w pana książkach reportaż jest maską (formą?) wielkiej literatury". Odpowiedział: "Proszę nie żartować, jaki Nobel? Niedługo mnie zniszczą". I nie miał chyba tylko na myśli "teczkowych" sensacji, ujawnionych przez "Newsweek", gdzie dowodzono, że "podpisywał", był "agentem" itp. Przeszedł przez to w cichości i pokorze, choć wielka szkoda, że nie wykorzystał tego do podjęcia publicznej debaty, do napisania jakiegoś ważnego tekstu. Tym razem o sobie. Był na to dobry czas.
Artur Domosławski - wybitny uczeń wielkiego mistrza - napisał książkę, która będąc bardzo ważną, żyje już własnym życiem, niejako poza tekstem. Żyje w świecie opinii publicznych i w świecie magla. Jest sensacją, która rzuca potężny cień na jej bohatera, zapewne poza intencjami autora i niezależnie od treści książki. Bo dziś czytelników jest znacznie mniej niż sędziów.
Czy można było tego uniknąć? Zapewne tak. Może należało opublikować ją za życia Kapuścińskiego lub wstrzymać się z publikacją jeszcze jakiś czas. Wiem, że to nierealne, bo każdy ma swój czas. A dziś należy on do Domosławskiego.
Kapuściński należał do tego elitarnego grona dziennikarzy, którzy jadąc w świat, zadawali pytanie o sens tego, co się dzieje. A pytanie o sens jest czymś innym niż pytanie o fakty i czymś innym niż rozstrzyganie, po której stronie leży dobro. Dziś, większość dziennikarzy nie szuka sensu, lecz faktów, i to tych, które mają charakter sensacji. Nader szybko też wydają osądy, po której stronie leży dobro i kto na pewno nie ma racji. Czasem jeszcze przed zebraniem materiału.
Tymczasem fakty są nietrwałe, a dobro i zło niejednoznaczne.
Kapuściński był nie tylko obywatelem PRL-u, ale również człowiekiem lewicy. Wiedział też - bo widział - że biało-czarne widzenie politycznego świata jest fałszywe, że szatańska polityka "czerwonych" nie jest zawsze i wszędzie szatańska, a anielskie cele demokracji amerykańskiej nie są wszędzie równie anielskie. I w książce Domosławskiego ta wiedza znajduje swoje uzasadnienie.
Ale jest jeszcze coś w kwestiach prawdy, o czym chyba wiedział Kapuściński i czego nie rozumie Domosławski, a być może już nikt z jego pokolenia. Że jedną z jej granic jest dyskrecja, a jedynym motywem jej przestrzegania - zwykła przyzwoitość.
Że trzeba unikać, o ile to możliwe, opowieści o faktach, które są niepotrzebne z punktu widzenia prawdy, a które krzywdzą bliskich, zwłaszcza wtedy, gdy ci bliscy byli pomocni w szukaniu prawdy. Jak mówiła Skarga - ubolewając nad dziennikarstwem służącym "zaspokajaniu ciekawości gawiedzi" - są rzeczy, których "się po prostu nie robi". Bo nie.
To smutne, że pokolenie, które respektowało takie zasady, odchodzi, i że w jego miejsce przychodzą głosiciele prawdy, która nie zna żadnych granic, nie szanuje żadnych świętości i nie unika rozgłosu.
