W "Dzienniku pisanym nocą" Gustaw Herling-Grudziński wspomina, że gdyby podczas pisania miał przy sobie licznik, wyszłoby mu pewnie, że kilkakrotnie okrążył kulę ziemską.

- Kiedyś, nie pamiętam, ile mogłam mieć lat, obudziło mnie szybkie, rytmiczne bum, bum bum Niekończące się, niemal biegnące kroki. Jak na więziennym spacerniaku - szur szur Szur Szur - wte i wewte, wte i wewte. Bieganie prawie. W pierwszej chwili przeraziłam się: coś się stało. W końcu zorientowałam się, że to są kroki ojca. Tak pracował. Chodził, chodził godzinami, głośno, szybko, maszerował nerwowo. Łup! Łup! Taki rytm miał nasz dom, a ja zrozumiałam, że praca ojca nie ma godzin, i to normalne, że mama nie śpi z ojcem w pokoju. Często te kroki przestawały chodzić nad ranem.

Mój dom różnił się od domów, które znałam u koleżanek. Czyli sypialnia dla rodziców, pokoje dla dzieci, wspólne rozmowy choćby o błahostkach, śmiech, harmider. Nasz dom był inny.

Cały czas mieszkasz w waszej rodzinnej XIX-wiecznej willi "Ruffo", z pięknym słonecznym ogrodem, który żyje o każdej porze roku. Przez okna do domu wpada słodki zapach róż, magnolii, oleandrów.

- Pokój, w którym spałam, był nad ojca gabinetem. Na górze była kuchnia i dwa pokoje. W jednym spałam ja z mamą, w drugim moi bracia - Benedetto i Giulio (syn z pierwszego małżeństwa mamy). Na dole ojciec miał swój pokój i gabinet wypełniony książkami, obrazami, gazetami, mapami, zdjęciami, listami. Tam stworzył sobie swoją Polskę i wchłaniał jej atmosferę. Tam koncentrował się i pisał. Długo nie mogłam pojąć: dlaczego mama śpi w moim pokoju. Aż do pewnej nocy.

Ale te kilometry przez długie lata ojciec pokonywał głównie w swoim gabinecie. Zanim zrozumiałam jego sytuację, dla mnie też było dziwne: dlaczego ojciec nie wychodzi z domu? A jeśli - to rzadko. Z czasem stało się jasne: Neapol był mu wrogi, ojciec czuł się w nim wyobcowany.

Długo był we Włoszech izolowany. Włoskie elity, sympatyzujące ze Związkiem Radzieckim, unikały go. A w komunistycznej Polsce był wyklęty, jak wielu żołnierzy armii Andersa, którzy nie wrócili do kraju, pozbawiony polskiego obywatelstwa. Co o tym wiedziałaś jako dziecko?

- Inność mojego domu polegała też na tym, że ojciec nie rozmawiał z nami ani o sobie, ani o swojej pracy. Ja od najmłodszych lat wiedziałam, że pewnych pytań tacie się nie zadaje. O wielu rzeczach wiedziałam, ale to zawsze wynikało z rozmów ogólnych w domu, dedukcji, obserwacji. Mój ojciec w niektórych środowiskach był nie tylko źle widziany, ale wręcz zakazany. Skoro był antykomunistą - był wrogiem. Studentom polonistyki uniwersytetu w Neapolu na przykład nie wolno było kontaktować się z moim ojcem. Mieli zakaz.

Mimo że poślubił Włoszkę, twoją mamę, nigdy nie przyjął włoskiego obywatelstwa.

- Nie chciał, bo czuł się Polakiem. Fakt, że ożenił się z Włoszką, nie sprawił, że nagle stał się Włochem. I mimo wielu upokorzeń zawsze był z tego dumny.

Podstawowym dokumentem tożsamości twojego ojca był tzw. paszport nansenowski. Jako bezpaństwowiec ojciec musiał co jakiś czas meldować się na policji. Wiedziałaś o tym?

- Od kiedy pamiętam, nie było tajemnicą, że raz czy dwa razy w roku ojciec musiał meldować się na policji. Dokładnie go przesłuchiwano. Wiedzieliśmy - choć nie od razu było to dla nas jasne - że tato jest wiecznie pod kontrolą policji.

Długo to trwało?

- Myślę, że gdzieś do końca lat 70., początku 80. Wtedy ojciec stopniowo zaczął chodzić na te swoje słynne, inspirujące jego twórczość spacery po Neapolu.

Wchodziłaś czasem do jego gabinetu, żeby popatrzeć, jak pracuje?

- Nie wolno było tam wchodzić. Nigdy. To był pokój dla nas zakazany. Zawsze zamknięty. Czasem na klucz.

I nie dziwiło cię to?

- Nie, bo nie wolno było taty denerwować. Do dziś brzmi mi w uszach łagodna prośba mamy: nie denerwujcie taty, tata jest nerwowy, uważajcie na tatę.

Na co trzeba było uważać?

- Na wszystko. Ojciec był surowy i nieprzystępny. Był zamknięty w gabinecie, zamknięty w sobie, zamknięty w pisarstwie.

Źródło: Duży Format

1 2 3 4 5 6 7  następne »