Dziedziczenie majątku nie zawsze idzie gładko, często podział spadku jest tak trudny że wymaga pomocy sądu. Poniżej przykłady trudnych spadków. O ich interpretację poprosiliśmy adwokata Marka Krupskiego z kancelarii Krakowski & Krupski w Bielsku-Białej.
Przypadek pierwszy Paweł W. rozwiódł się z żoną, z którą miał dziesięcioletnią córkę. Zostawił im wszystko - wspólne oszczędności, dom, samochód. Sam z kilkoma książkami i swoimi ubraniami przeniósł się do hotelu. Znalazł pracę z mieszkaniem na Warmii i Mazurach. Później ożenił się z Joanną. Zaczynali od zera, nie mieli ani
mieszkania, ani samochodu. Ciężko pracowali, by się dorobić. Teraz po latach mają dwóch synów, własny biznes, wielki dom, dwa samochody, ziemię. Wszystko osiągnęli tylko we dwójkę. Paweł podkreśla, że to dzięki Joannie - ona miała pomysły i odwagę, inspirowała go.
Co mają zrobić, by w razie śmierci Pawła cały ich majątek został przy Joannie i ich synach? Paweł podkreśla, że po pierwsze, córce z pierwszego małżeństwa już sporo dał i nie chce więcej. Po drugie, jego obecny majątek jest w dużej mierze zasługą Joanny.
Jaki testament mają spisać, jeśli nie chcą, by córka z pierwszego małżeństwa, która jest spadkobiercą ustawowym, odziedziczyła ich majątek ani żeby dostała zachowek (co to jest zachowek i dziedziczenie ustawowe - patrz słowniczek).
Odpowiedź prawnika. Z pewnością aby wyłączyć córkę z dziedziczenia, Paweł musi sporządzić testament. W innym wypadku jego majątek przypadnie żonie, synom i córce z pierwszego małżeństwa. Jednakże sporządzenie testamentu i pominięcie w nim córki umożliwi jej dochodzenie od spadkobierców zachowku. Kwota ta wynosi połowę bądź dwie trzecie (w przypadku gdy uprawniony jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy) udziału, który by przypadł pominiętej osobie w razie dziedziczenia ustawowego.
Można pozbawić uprawnionego jego prawa do zachowku, ale jest to możliwe tylko w testamencie i jedynie w przypadku gdy uprawniony: wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego; dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci; uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
W przypadku pana Pawła zastosować można normę, która nakazuje zaliczyć na poczet zachowku darowiznę uczynioną przez spadkodawcę uprawnionemu do zachowku. Skoro pan Paweł kiedyś darował córce część swojego majątku, to wartość tych darowizn będzie mogła być zaliczona na poczet należnego córce majątku.
Przypadek drugi Joannę W. wychowywał ojciec. Gdy miała 14 lat, umarła jej matka. Przed śmiercią kupili z mężem mieszkanie (mama Joanny nie sporządziła testamentu). Gdy dziewczyna miała 18 lat, wyprowadziła się z domu, a jej ojciec związał się z inną kobietą.
Teraz Joanna W. boi się, że po śmierci ojca mieszkanie przejdzie na rodzinę drugiej małżonki ojca. Ona była jedyną córką swoich rodziców.
Czy Joanna może się jakoś zabezpieczyć za życia ojca? A co będzie, jeśli ojciec umrze i nie spisze testamentu? Co z majątku rodziców przysługuje według prawa Joannie W., a co drugiej małżonce ojca?
Odpowiedź prawnika. Przyjmując, że między rodzicami Joanny panował ustrój wspólności majątkowej, to w chwili śmierci jej matki majątek małżeński podzielił się i nastąpiło dziedziczenie udziału matki Joanny (z zasady udział ten wynosi połowę majątku małżeńskiego). Zatem do dziedziczenia majątku matki, czyli połowy wspólnego majątku rodziców (w tym mieszkania), zostali powołani po połowie Joanna i jej ojciec. W konsekwencji prawo do mieszkania przysługuje w części Joannie, a w części jej ojcu. Zatem ojciec może dysponować jedynie swoim udziałem we własności mieszkania. Należy pamiętać, że jeżeli ojciec Joanny nie podjął decyzji o włączeniu udziału w mieszkaniu do majątku wspólnego (małżeńskiego) w drugim związku, to udział ten będzie zaliczany do jego majątku osobistego.
W przypadku śmierci ojca, przy przyjęciu, że nie sporządzono testamentu, jego majątek po połowie odziedziczą Joanna W. i druga żona jego ojca. Zatem Joanna W. dysponować będzie 5/8, a jej macocha 3/8 części mieszkania. Istnieje możliwość wyboru przez ojca Joanny innego sposobu dziedziczenia jego majątku poprzez sporządzenie testamentu i ustanowienie córki jedyną spadkobierczynią. W takiej sytuacji w chwili jego śmierci całość majątku przeszłaby na Joannę. Druga żona jej ojca zachowałaby jedynie prawo żądania zapłaty przez Joannę tzw. zachowku. Podobnie byłoby, gdyby ojciec Joanny już za życia darował Joannie swój udział w mieszkaniu - macocha Joanny zachowałaby prawo do zachowku liczonego od wartości całego majątku. Darowizna dokonana przed śmiercią nie ma tu żadnego znaczenia.
Przypadek trzeci Niezamężna i bezdzietna ciotka Marcina B., mimo że miała kilkoro rodzeństwa (ich rodzice już nie żyli), zawarła niedługo przed swoją śmiercią umowę z Marcinem - on będzie się nią opiekował, robił jej zakupy i sprzątał mieszkanie, a ona w zamian zapisze mu swoje mieszkanie.
Marcin spełnił obietnicę i otoczył ciotkę opieką. Po jej śmierci testament z takim właśnie zapisem zaakceptowali wszyscy jej bracia i siostry oprócz córki nieżyjącego brata. Jakie Marcin ma szanse na spadek, a jakie córka brata ciotki?
Odpowiedź prawnika. Zgodnie z kodeksem cywilnym sposób dziedziczenia określony w testamencie ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem wskazanym w przepisach. Jeżeli zatem ciotka Marcina B. określiła w testamencie, że jej cały majątek, czyli mieszkanie, ma otrzymać właśnie Marcin B., to inne osoby nie mogą kwestionować treści testamentu, chyba że testament miał wady formalne (pisaliśmy o tym wczoraj, chodzi o autentyczność testamentu i poczytalność testatora).
Należy pamiętać, że w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku jego uczestnikami będą jedynie ci, którzy mają interes w dążeniu do wydania przez sąd stosownego orzeczenia. Z zasady są to: spadkobierca testamentowy (Marcin B.) oraz potencjalni spadkobiercy ustawowi (rodzeństwo, ewentualnie zstępni nieżyjącego rodzeństwa, np. dzieci, wnuki, prawnuki, praprawnuki).
Jeżeli zatem córka nieżyjącego brata nie zgłosi żadnych zarzutów co do ważności testamentu, Marcin B. odziedziczy całość majątku swojej ciotki. Córce brata nie będzie przysługiwało prawo do zachowku, takie uprawnienie bowiem zachowują jedynie zstępni zmarłego (dzieci, wnuki, prawnuki), jego małżonek oraz rodzice. Należy zaznaczyć, że zarówno przy dziedziczeniu testamentowym, jak i ustawowym można dochodzić przed sądem tego, że osoba mająca dziedziczyć jest niegodna spadku, bo jej postępowanie w stosunku do spadkodawcy (lub sporządzonego przez niego testamentu) było rażąco karygodne, np. dopuściła się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy.
