Zjawisko to nazywane jest cyfrowym wykluczeniem, co podkreśla że korzysta nie z komputerów czy internetu nie wiąże się tylko z wygodą czy samą jakością życia, ale w coraz większym stopniu jest niezbędne do pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.
Pojęcie cyfrowego wykluczenia odnosi się do różnic pomiędzy tymi, którzy mają regularny dostęp do technologii cyfrowych i informacyjnych i potrafią efektywnie z niego skorzystać a tymi, którzy tego dostępu nie mają. Różnice te związane są zarówno z fizycznym dostępem do technologii, jak również szerzej z umiejętnościami i zasobami potrzebnymi do ich użycia. Najnowsze badania CBOS potwierdzają występowanie problemu cyfrowego wykluczenia w Polsce, jednak aby w pełni oddać jego złożoność, warto nieco szerzej przybliżyć tę problematykę. Przy okazji warto zweryfikować część mitów dotyczących korzystania z komputerów i internetu w Polsce.
Uwarunkowania korzystania: sytuacja materialna ma jednak mniejsze znaczenie
Najważniejsze czynniki sprzyjające korzystaniu z komputerów i internetu to wiek i wykształcenie. Korzystają przede wszystkim osoby młodsze i lepiej wykształcone, bądź uczące się. Rzeczywiste różnice są nawet większe niż może się to wydawać: jeśli prześledzimy wyniki badań CBOS, w których studenci zostali zaklasyfikowani jako osoby z wykształceniem średnim, odsetek korzystających z sieci w tej grupie jest wyraźnie zawyżony. Wśród innych czynników istotnie wpływających używanie internetu jest fakt pracy, wielkość miejscowości zamieszkania, a także dochody. Na tym ostatnim czynniku warto się nieco dłużej zatrzymać.
Badania CBOS pokazują że internauci znacznie lepiej niż nieużywający internetu oceniają swoją sytuację materialną. Również ich faktyczne dochody są znacznie wyższe. Bez wątpienia lepsza sytuacja materialna sprzyja posiadaniu dostępu i korzystaniu z nowych technologii. Jednak znaczenie warunków materialnych nie jest aż tak duże jak mogłoby się tutaj wydawać.
Badania Diagnozy Społecznej i analizy uwzględniające wiele czynników jednocześnie wskazują, iż duży związek dochodów z internetem jest do pewnego stopnia pozorny. Okazuje się bowiem, że znacznie większe znaczenie ma właśnie wykształcenie i sytuacja społeczno-zawodowa (szczególnie fakt i rodzaj pracy). To one sprzyjają korzystaniu z internetu, a że generalnie osoby z wyższym wykształceniem, pracujące w pełnym wymiarze godzin mają wyższe dochody to związek dochodów z korzystaniem wydaje się silniejszy niż jest w rzeczywistości.
Badania Diagnozy Społecznej pokazują także, że nawet ubogie gospodarstwa domowe są często w stanie załatwić sobie komputer - i nieco rzadziej również dostęp do internetu - o ile tylko posiadają odpowiednią motywację. W największym stopniu taką motywacją jest obecność w gospodarstwie domowym dzieci, szczególnie tych uczących się. Podsumowując, warto podkreślić, że zaprezentowane w raporcie CBOS analizowanie osobno znaczenia każdego z czynników dla korzystania z internetu, prowadzi do przecenienia znaczenia sytuacji materialnej dla faktu korzystania z internetu. W rzeczywistości czynnik ten ma znacznie mniejsze znaczenie, choć bez wątpienia jest istotny.
Warto także podkreślić różnice pomiędzy samym posiadaniem dostępu do internetu a faktem korzystania z niego. Okazuje się bowiem, że w Polsce jest stosunkowo dużo osób, które posiadają w domu komputer z dostępem do internetu, ale zupełnie z tych technologii nie korzystają. Badania Diagnozy Społecznej z 2007 roku pokazują, że dotyczy to aż 11 proc. dorosłych Polaków (w większym stopniu osób starszych i słabiej wykształconych).
Umiejętności i sposoby korzystania: drugi poziom cyfrowego wykluczenia
Sam dostęp to nie wszystko. Nie tylko dlatego, że nie wszyscy z posiadane go dostępu korzystają, ale także dlatego, że korzystanie z internetu może oznaczać bardzo różne rzeczy. Drugim poziomem cyfrowego wykluczenia jest poziom umiejętności. Korzystanie z komputerów i internetu wymaga posiadania odpowiednich kompetencji operacyjnych obsługi komputera i oprogramowania, ale także umiejętności wyszukiwania informacji w sieci, oceny jej wiarygodności i przydatności, a także umiejętności jej przetworzenia i wykorzystania do własnych celów. Kolejną sprawą są umiejętności twórczego wykorzystania technologii, tworzenia i publikowania treści. Najistotniejsze są te umiejętności korzystania, które przynoszą korzyści w różnych sferach życia.
Dotychczasowe badania pokazują, iż użytkownicy będący w lepszej sytuacji życiowej, lepiej wykształceni, z większych miejscowości, uczący się bądź pracujący (a więc osoby z grup, które i tak mają większe szanse na korzystanie z internetu) mają dodatkowo znacznie wyższe umiejętności korzystania z sieci. Dodatkowo nakładają się na to różnice w sposobie korzystania z internetu.
Użytkownicy pochodzący z grup, które mają większe szanse na korzystanie z internetu, w znacznie większym stopniu korzystają z komputerów i internetu w sposób instrumentalny, podczas gdy osoby w gorszej sytuacji życiowej, nawet jeśli korzystają z tych technologii, to znacznie częściej wykorzystują je do rozrywki. Oznacza to, że ci którzy są i tak w lepszej sytuacji, są w stanie wykorzystywać internet do poprawy swojej sytuacji. Natomiast pozostali, mimo iż korzystają z sieci, to jednak z braku odpowiednich kompetencji i motywacji nie są w stanie wykorzystać technologii w sposób przynoszący im korzyści.
Konsekwencje korzystania
Konsekwencją nierównego dostępu do ICT mogą być różnice w uczestnictwie w ważnych aspektach życia społecznego. Komunikacja internetowa sprzyja zarówno powiększaniu sieci kontaktów i nawiązywaniu nowych relacji, jak również lepszemu podtrzymywaniu dotychczasowych więzi społecznych. Osoby nieposiadające dostępu będą w przyszłości w większym stopniu wyalienowane. Ich możliwości w większym stopniu będą ograniczone jedynie do lokalnych szans, podczas gdy użytkownicy będą dzięki informacji bardziej mobilni i ich szanse życiowe będą większe. Już obecnie dostęp do nowych mediów staje się niezbędny do coraz większej ilości zawodów/prac, osiągania rozwoju i awansu zawodowego, prowadzenia i rozpoczynania własnej działalności gospodarczej.
W badaniach Diagnozy Społecznej, które umożliwiają obserwowanie zmian zachodzących w czasie, udało się pokazać, że fakt korzystania z internetu ma pozytywne znaczenie
- zarówno dla szans na znalezienie pracy,
- jak również aktywizację zawodową (w przypadku biernych zawodowo),
- czy samo utrzymanie pracy (w przypadku osób pracujących).
Również częstotliwość awansów, uzyskiwania dodatkowej bądź nowej lepiej płatnej pracy jest znacznie wyższa wśród osób korzystających z komputerów i internetu. Bez wątpienia więc korzystanie z sieci ma istotne znaczenie dla sy-tuacji zawodowej.
Wzrost dochodów jest wśród użytkowników internetu istotnie wyższy niż wśród osób, które z sieci nie korzystały (między 2005 a 2007 rokiem odpowiednio o 269 zł i 136 zł). Znaczenie korzystania z komputerów dla wzrostu dochodów jest istotne również przy kontroli różnic wykształcenia, miejsca zamieszkania, statusu zawodowego, wieku oraz płci. Przewidywany wzrost dochodów osobistych jest dla użytkowników o 176 zł większy niż dla osób, które nie korzystają z komputerów.
Przywołane tu i w badaniach CBOS wyniki oznaczają, że problem wykluczenia cyfrowego jest rzeczywiście ważny. Różnice pomiędzy osobami, które umieją korzystać z internetu i tymi, które nie korzystają, zwiększają się bowiem w sposób istotny. Problem ten dostrzega Komisja Europejska, a także polskie władze. Przeciwdziałaniu wykluczeniu cyfrowemu poświęcone jest całe działanie 8.3 Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka, na które do roku 2013 przeznaczone jest ponad 360 mln euro.
Uniwersytet Warszawski (Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego I Komputerowego), autor części poświęconej korzystaniu z internetu w badaniu panelowym diagnoza społeczna
