Czy wiesz, że w typowym zdaniu głos Hitlera osiągał częstotliwość 228 wibracji na sekundę, a normalna częstotliwość w gniewnie podniesionym głosie to 220 wibracji?
Czy wiesz, że podczas II wojny światowej w jednym z okupowanych krajów odbyły się autentycznie demokratyczne wybory parlamentarne? Była to
Dania w marcu 1943 r., co więcej, klęskę poniosła duńska partia faszystowska, zdobywając cztery procent głosów?
Czy wiesz, że większość strat ludności, jakie Jugosławia poniosła w czasie II wojny światowej, wynikało nie z walk toczonych między jugosłowiańskimi oddziałami a siłami Rzeszy i ich sojuszników, lecz z wojny domowej - szczególnie walk między Chorwatami i Serbami?
O tym wszystkim pisze w swojej monografii "Europa wojen 1914-1945" prof. Jerzy Holzer. Dzieło warszawskiego historyka to nie zbiór ciekawostek z makabrycznych dla ludzkości czasów, jednak w powodzi publikacji dotyczących wojny jest zjawiskiem wyjątkowym. Prof. Holzer w pewien sposób "dekonstruuje" dzieje Europy obu wojen, porównuje zdarzenia z różnych części kontynentu i z tej mozaiki stara się wyodrębnić prawdy uniwersalne. Dlatego zawiedzie się ktoś, kto chciałby po raz kolejny przeczytać opisy kampanii, przebieg wielkich bitew i niuanse zabiegów dyplomatycznych.
Holzer najdramatyczniejsze 30-lecie Europy w XX wieku, jest traktuje jako fenomen - polityczny, ideologiczny, technologiczny, ekonomiczny i socjologiczny. Do poszczególnych zjawisk podchodzi z osobna niczym biolog pochylający się nad kolejnym kwiatem.
Na przykład kwestia kolaboracji. Skala i różnorodność tego zjawiska w czasie II wojny światowej zastanawia. Z jednej strony przykład Norwegii z Vidkunem Quislingiem, a z drugiej sytuacje niejednoznaczne. Jak króla Belgii Leopolda III, który z jednej strony uznał się za więźnia, ale z drugiej prowadził nieformalne negocjacje z Niemcami. Inny przykład -
Holandia, której mieszkańców Hitler uważał za wzorowy przykład rasy nordyckiej. Holandia zachowała niemal pełną administrację pod władzą niemieckiego komisarza, ale ta administracja pozostała lojalna w stosunku do państwa holenderskiego. Co więcej, w 1941 r. w Holandii odbyły się masowe demonstracje przeciwko ograniczaniu praw holenderskich Żydów.
Także dramat Holocaustu. Czy wszędzie był on nieunikniony? Władze duńskie nie zgodziły się na eksterminację duńskich Żydów, część została ewakuowana do Szwecji, a nawet ci aresztowani i umieszczeni w czeskim Terezinie po wojnie wrócili do domu.
Spojrzenie z punktu widzenia detalu zdaje się czasami więcej mówić o rzeczywistości niźli finezyjny wywód naukowy. Gdy np. Holzer chce wskazać, jak bardzo wojna odhumanizowała sposób widzenia przeciwnika, opisuje zdumienie radzieckiego generała Masłowa. Masłow, oglądając w 1945 r. porzucone w ucieczce niemieckie dzieci, dziwi się, że one płaczą zupełnie jak dzieci rosyjskie.
Siłą tej książki jest ogrom erudycji autora i umiejętność wyważenia racji. Czy dzięki prof. Holzerowi możemy spojrzeć inaczej na dzieje I i II wojny światowej? Na pewno możemy spojrzeć na nie pełniej.
"Europa wojen 1914-1945", Jerzy Holzer, Świat Książki, Warszawa
