Bronisław Geremek - polityk narodził się w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 r. Pojechał tam z Tadeuszem Mazowieckim jako przedstawiciel 64 sygnatariuszy apelu poparcia pisarzy, dziennikarzy, filmowców, profesorów, środowisk Klubu Inteligencji Katolickiej i Towarzystwa Kursów Naukowych dla strajkujących załóg Wybrzeża. W dziesiątą rocznicę Sierpnia ukazały się w "Po prostu" wspomnienia Bronisława Geremka z tamtego czasu:

"Jedziemy moim samochodem. Mamy nieustanną eskortę, której usiłujemy uciec. Jedziemy, klucząc, przez Toruń, Bydgoszcz, boczne drogi. Co pewien czas przejmowani jesteśmy przez inne ekipy obserwacyjne, kontrole dokumentów. Mieliśmy wrażenie ściganych jadących z misją, która ma niewielkie szanse realizacji. (...) I oto uciekający - nagle przechodzimy przez wolne miasto Gdańsk i wkraczamy do Stoczni. To wrażenie jakby zupełnie nierealne. Biało-czerwone opaski, straż, brama, tłum i coś takiego w tej Stoczni dla nas niezwykłego. Byliśmy bardzo zmęczeni. Wchodzimy na salę... taką wolną... przekazujemy nasz apel. Owacja była taka wzruszająca.... Rozmawiamy, słuchamy i z wolna jakby temperatura na wewnętrznych termometrach rośnie. Znika zmęczenie. Oto coś się dzieje, czego żadne intelektualne czułki nie są w stanie wyczuć, zmierzyć".

Do Stoczni Gdańskiej profesor przyjeżdża z maszynopisem książki pod pachą. Książka o średniowieczu, która niebawem ma ukazać się we Francji, wymaga jeszcze korekty. Zapewne spodziewał się naiwnie, że poprawek dokona podczas strajku. Geremek wspomina: "W noc po podpisaniu porozumień sierpniowych nie mogłem spać. O czwartej nad ranem pomyślałem: skoro nie śpię, to lepiej zrobić coś pożytecznego. Próbując wrócić do normalnego życia, zacząłem robić korektę książki i nie byłem w stanie. I wtedy napisałem tekst, który zaraz wyszedł w formie pierwszego druku MKS-u, a mianowicie: >>Jak zakładać związki zawodowe<<". Straciło średniowiecze, zyskała współczesność.

Pierwsza wdowa po Lechu

Nie potrafi ukryć wzruszenia, gdy wspomina swe spotkanie w strajkującej Stoczni z Lechem Wałęsą. Przywódca strajku tak odpowiada na apel intelektualistów:

"- Listów i apeli to my mamy dużo, ale pomocy mamy mało. A ta władza ma wszystko. Jak zrobić, żeby oni nas nie wykołowali. W tym nam możecie pomóc".

"Byliśmy trochę zaskoczeni - wspomina Geremek. - Intelektualiści mogą występować w różnych rolach społecznych jako obywatele i jako eksperci... Kończę zdanie, a jego [Wałęsy] już nie ma! Po pięciu minutach wraca z kartką papieru i mówi, że prezydium MKS powierzyło nam dwóm zadanie sformowania grupy ekspertów...".

W ten uwodzicielski sposób rodzi się fascynacja robotnikiem, silny emocjonalny stosunek Geremka do Wałęsy. Zawiązuje się współpraca. Dwie polityczne osobowości będą się nawzajem wzmacniać: Wałęsa - Geremka, Geremek - Wałęsę. Fakt, że Wałęsa uczynił go swoim głównym doradcą, sprawił, że międzynarodowe znaczenie Geremka stało się nieporównywalne z niczym. Ale też i to, że Wałęsa miał Geremka, sprawi, że Lech będzie miał niekwestionowaną pozycję w Polsce i na świecie.

- Geremek to jest żeromszczyzna - tłumaczy jego bliski przyjaciel. - Cała ta formacja kulturowa, z której wywodzi się Bronek, wyrasta z Żeromskiego. I Wałęsa to jest ten lud, do którego szlachta ma przyjść i mu pomóc. Polski inteligent ma obowiązek świadczyć polskiemu ludowi, którego Wałęsa był emanacją.

Geremek będzie politycznym mózgiem tego układu - od rozmowy w Stoczni Gdańskiej do momentu triumfu Wałęsy przemawiającego do połączonych izb Kongresu Stanów Zjednoczonych w listopadzie 1989 r. Potem wybuchnie proklamowana przez Lecha "wojna na górze", która dla Bronisława Geremka będzie szokiem, głębokim emocjonalnym zawodem. Jacek Kuroń bezlitośnie mówić będzie o "wdowach po Wałęsie". Nie ulega wątpliwości, że Geremek był największą spośród wszystkich wdów.

Gdy byłem rzecznikiem Lecha, widziałem wokół Wałęsy wielu doradców. Żaden z nich nie miał pozycji Geremka. Wałęsa go cenił i z jego zdaniem się liczył. Pamiętam rozmowę w samolocie, gdy lecieliśmy na spotkanie z Vaclavem Havlem w Karkonoszach. Był to czas, kiedy Wałęsa już niemal jawnie kopał dołki pod rządem Mazowieckiego. Ostra rozmowa. Geremek w pewnej chwili: - Pan przewodniczący mówi, jakby najadł się dziś szaleju! Niewielu mogło sobie pozwolić na taką uwagę. Geremek mógł. Ale też przez wszystkie lata Geremek odpłacał Wałęsie lojalnością - aż do bólu. I tak pozostało do dziś, gdy żarty o Lechu Wałęsie tak niewiele kosztują.

Gdy zarysowały się już fronty w obozie "Solidarności", a potem rozgorzała bitwa - przyszedł moment, że Bronisław Geremek był jedyną osobą z Warszawy, która przyjeżdżała do Wałęsy i próbowała mediacji. 3 czerwca 1990 r. stawił się na imieninach u Lecha, by "zaświadczyć, że rozwód między Gdańskiem a Warszawą nie w pełni się dokonał". Rozmawiali w ogrodzie pół godziny i choć Geremek wyjechał przygnębiony, to Wałęsa następnego dnia mówił: "On jedyny nigdy nie wystąpił przeciwko mnie". Ale już za trzy tygodnie miało się odbyć w Warszawie posiedzenie Komitetu Obywatelskiego, na którym Wałęsa spostponuje Jerzego Turowicza, a Andrzejowi Wielowieyskiemu zaleci, by ten stłukł termometr: "nie będziesz miał pan gorączki". Bronisław Geremek pytać będzie retorycznie, nie kryjąc goryczy: "Czy ten dzisiejszy Lech Wałęsa to ten sam, którego znałem od lat? Jeżeli Lech Wałęsa się zmienił, to ja się czuję człowiekiem nie z tej epoki". I rzeczywiście. W jakimś sensie Bronisław Geremek pozostał człowiekiem nie z tej epoki. Człowiekiem na polskiej politycznej scenie niekompatybilnym, nierozumianym, przez co traktowanym skrajnie nieufnie. Bronisław Geremek to wielki samotnik.

Świat się ciągle rozpadał

O swych korzeniach mówi niechętnie. Nie lubi wracać do dzieciństwa naznaczonego traumą. To zamknięty rozdział - powiada. Jako ośmiolatek trafił wraz z całą rodziną do warszawskiego getta, skąd uciekł w roku 1943.

- Pan widział wokół siebie samą śmierć. Co te przeżycia z panem zrobiły? - pytał w jednym z wywiadów Piotr Najsztub.

- Tylko jedno. Bardzo chciałem być pisarzem. Pisałem od 1939 r. I nie stałem się pisarzem. Prowadziłem wtedy rozmowy z Januszem Korczakiem, który traktował mnie jak dorosłego. Namawiał mnie, bym realizował to swoje marzenie o pisaniu. A ja wiedziałem, że to jest doświadczenie, którego nie da się wypowiedzieć ani opisać.

W rozmowie z Jackiem Żakowskim (w książce "Geremek opowiada, Żakowski pyta") profesor tłumaczy: - Nigdy nie wracałem do moich dziecięcych doświadczeń, choć to one mnie formowały. Świat palił się na moich oczach. Palił się też mały świat rodzinnych kontynuacji, w których jest ciągłość oczywistych wartości, zasad, reguł. W mojej dziecięcej biografii świat ciągle się rozpadał. To też nadawało kształt mojej późniejszej wrażliwości.

W wywiadzie dla "Vivy" Geremek mówił Najsztubowi o optymizmie, który w działalności publicznej go nie opuszcza, a to dlatego właśnie, że "widział wiele rzeczy radosnych, cudownych nawet wtedy, gdy wokół samo piekło... W najgorszej sytuacji jest szansa... Nauczyłem się stawiać na szansę".

A jakie znaczenie ma dla niego jego żydowskość? Pojawia się - jak mówi - wtedy, gdy staje wobec zjawiska antysemityzmu. Wówczas ma poczucie, że nie może być bierny. Ale na co dzień to księga zamknięta na klucz. Geremek dodaje: "ważne jest to, co mnie uformowało, podobnie jak całe pokolenie Polaków: poezja romantyczna, Żeromski, no i Conrad Korzeniowski. Conrad jest też bardzo polski...".

Bronisław Geremek nie zareagował słowem na wypowiedzi Lecha Wałęsy z okresu "wojny na górze" czy kampanii prezydenckiej. Wałęsa mówił wtedy, że "nie rozumie, dlaczego Żydzi w polskim rządzie i w parlamencie ukrywają swe pochodzenie". To jedno zdanie wypowiedziane właśnie przez Wałęsę boleśnie skłóca dwa kluczowe dla Geremka życiowe doświadczenia - jego żydowskość, która się budzi wówczas, gdy wytykają ją inni, oraz ruch "Solidarności", który uosabia tenże Lech Wałęsa. Jego Lech. Gdzie się podział ten Lech z Sierpnia z Sali BHP Stoczni Gdańskiej, gdzie nie było "Greczyna ani Żyda"?