Najpierw wiosną 1977 r. był "Zapis" - nieregularny bezdebitowy kwartalnik literacki, którego nakład wynosił z początku do ośmiu egzemplarzy (tyle arkusików przebitkowego papieru dało się naraz wkręcić w maszynę). Pierwszym naczelnym był Wiktor Woroszylski, tytuł wymyślił Jerzy Andrzejewski.

I właśnie wokół "Zapisu" powstała idea NOW-ej. - Szefem był Mirek Chojecki, pracowali z nim Grzegorz Boguta i Konrad Bieliński, a ja bardzo chciałem w tym uczestniczyć - mówi Adam Michnik. Na razie jednak i Michnik, i Chojecki siedzieli jeszcze w więzieniu. Wyszli 22 lipca 1977 r. na mocy amnestii, podobnie jak ostatni odsiadujący wyroki robotnicy z Ursusa i Radomia.

Jacek Bocheński wspomina: - Jest ciepły letni dzień. Mirek Chojecki opowiada mi, że lubelscy studenci (związani ze środowiskiem katolickim, które wydało "Spotkania", jedno z pierwszych pism w podziemiu) odbili właśnie na powielaczu 300 egzemplarzy pierwszego numeru "Zapisu". Mnie kręci się w głowie. Czy śnię? Dotychczas wypuszczaliśmy ich kilka pisanych przez kalkę na maszynie.

Taki sam oszałamiający nakład - 300 egzemplarzy - miał pierwszy tytuł NOW-ej - "Pochodzenie systemu" Marka Tarniewskiego (Jakuba Karpińskiego).

W parę lat później zarówno te 300 egzemplarzy nakładu, jak i pierwsze powielacze wspominano z rozrzewnieniem. "Mała apokalipsa" Tadeusza Konwickiego wyszła w NOW-ej w 1979 r. w nakładzie 15 tys. egzemplarzy! Ale to już po następnej rewolucji - offsetowej.

List żelazny NOW-ej

Wyznawali filozofię zapełniania białych plam i przełamywania tabu. Najpierw historia, okrutnie skłamana. To oni wydali dokumenty dotyczące paktu Ribbentrop-Mołotow, tłumaczenie z wydania amerykańskiego niemieckich dokumentów przejętych przez zachodnich aliantów po upadku III Rzeszy - stenogramy, sprawozdania z rozmów dyplomatycznych.

Mirosław Chojecki wymyślił przedruk "Kuriera z Warszawy" Nowaka--Jeziorańskiego z londyńskiej Odnowy. Rzecz o rewolucji węgierskiej "Trzynaście dni nadziei" Sandora Kopácsiego - to był przedruk za tygodnikiem "Der Spiegel".

Teksty polityczne, czasem bieżące agitki albo wykłady Towarzystwa Kursów Naukowych stale jednak walczyły o miejsce z literaturą piękną. Pojawiały się pretensje o wybór pozycji.

- Ale my po prostu musieliśmy mieć swoją górną półkę. Książki nagradzane na całym świecie to jak list żelazny. Wewnętrzny spór o program wydawniczy można by nazwać "sporem o poetów" - mówi Adam Michnik. - Wychodziłem z założenia, że NOW-a ma się stać wydawnictwem, bez którego szanujący się polski inteligent nie będzie się mógł obejść. Miłosz, choć przed Noblem i objęty zakazem druku, był już w świadomości zainteresowanych nie tylko poetą, ale i autorem z najwyższej półki. Sam Miłosz oczywiście był szczęśliwy, ale bardziej ci wszyscy ludzie, którzy dotąd nie mieli do jego wierszy dostępu.

- W dodatku odchodziliśmy w ten sposób od zarzutu, że jesteśmy wąsko- i płytkopolityczni. Jeżeli oferujemy Miłosza, to trzeba z nami rozmawiać o tym, czy on ma być znany w swojej ojczyźnie, czy nie. A w tej sprawie będzie z nami cała polska inteligencja. I nawet ludzie z KC będą mieli problem, by udowodnić, że jego wiersze winny być objęte integralnym zakazem druku. Tak szybko się to sprawdziło - już w 1980 r. Nobel dla Miłosza i satysfakcja, że mieliśmy rację! I poczucie, że tworzymy główny nurt, choć zarazem przecież byliśmy mikroskopijną mniejszością. Grzmieli, że jesteśmy fanatykami. Dobrze, jesteśmy. Ale na czyje wyszło? - pyta Michnik.

Michnik uważał, że opozycja ma sens wówczas, gdy staje się kulturą. A jest nią wtedy, gdy drukuje Kazimierza Brandysa czy Gombrowicza. Dla całego tego środowiska kolosalną rolę odegrały polskie książki emigracyjne: Czapski, Herling-Grudziński, teksty o Katyniu, a z pisarzy zagranicznych Orwell. Taką funkcję spełniała później bibuła. Miała nieraz większe nakłady niż rzeczy porównywalne mają dziś.

Początek dał Konwicki

Pierwszym autorem, który napisał powieść specjalnie z myślą o NOW-ej, oficynie bezdebitowej, był Tadeusz Konwicki. "Kompleks polski" chcieli mu ciąć cenzorzy na Mysiej, więc zaniósł go do Woroszylskiego (ten zrobił z niej trzeci numer "Zapisu"). Z "Małą apokalipsą" wiedział, że w oficjalnym wydawnictwie nie ma czego szukać, więc nawet nie próbował. To było jak przekroczenie Rubikonu. Pierwszy bestseller samizdatu (osiem wydań do 1989 r.) i książka roku według Radia Wolna Europa. Potem takich przypadków było coraz więcej. Orłoś, Madej, Stryjkowski, Wierzbicki, Ficowski, Barańczak, Nowakowski, Rymkiewicz.

No i książki autorów zagranicznych. "Moskwę - Pietuszki" Jerofiejewa przedrukowali z wydania londyńskiej Kontry. Wiersze Brechta przyniósł Krynicki, który je przełożył. "Blaszany bębenek" Grassa już, już miał się ukazać w PIW-ie. Bratny nawet chyba napisał wstęp, ale jednak się nie dało. - Podobno poszło o opisy krasnoarmiejców - wspomina Michnik - ale pewnie zdecydowały fragmenty o wysiedleniach Niemców. To był szok, dla mnie też. Nie zdawaliśmy sobie wtedy sprawy, jak owe wysiedlenia wyglądały. A syn autora okładki dla PIW-u, który miał dostęp do gotowego przekładu Sławomira Błauta, był kolegą Mirka Chojeckiego. I tak wydaliśmy Grassa.

Grass wiedział, że jego powieść krąży w Polsce w drugim obiegu. Brodski z kolei nie wierzył, że jego wiersze opublikowano aż w kilkutysięcznym nakładzie. Każdy autor generalnie jest zachwycony, że go wydają. A jeszcze w podziemiu? To podwójne szczęście - mówili. Była jedna tylko awantura o pieniądze, z wdową po Jasienicy. Później zresztą się okazało, że to była agentka bezpieki. Tekst dał Bartoszewski - "Rozważania o wojnie domowej" w Wandei. W WL-u wyszły dopiero w końcu lat 80.

Władza prowadziła swoje gry z twórcami poprzez szefów dwóch wielkich wydawnictw - Stanisława Bębenka z Czytelnika i Andrzeja Wasilewskiego z PIW-u. Negocjowano cenzurowane fragmenty, na przemian wycofując się z obietnicy wydania i ponownie ją składając. Tak było z "Miazgą" Andrzejewskiego, którą ostatecznie wydała NOW-a, później emigracyjny Puls, a w stanie wojennym w wersji okrojonej również PIW - reżim chciał pokazać twórcom ludzką twarz.

Po tym, jak powstała NOW-a, a część pisarzy, nie zważając na lichy nakład i ewentualne szykany, postawiła na drugi obieg, wydawnictwa oficjalne już znacznie ostrożniej odrzucały książki.

Konwicki w NOW-ej wydał cztery książki, ale kolejną, "Nowy Świat i okolice", dał Czytelnikowi.

- To był człowiek odważny i samodzielny. Nigdy nie chciał do niczego przynależeć, nigdy się nie bał. Zresztą pisarze, jeśli się czegoś bali, to całkowitego wypadnięcia z pierwszego obiegu - mówi Michnik. - Teraz takie sytuacje, w których trzeba było podjąć decyzję, wydają się klarowne, ale wtedy czas był szary. Trzeba pamiętać, że cała opozycja była wtedy traktowana trochę jak gówniarze, margines, w gruncie rzeczy irytujący. Niepoprawni marzyciele, ale i burzyciele, którzy wciągają i prowokują. Wielu wspaniałych autorów było nam z początku niechętnych. Nie z powodu wartości, któreśmy prezentowali, tylko dlatego, że łamiemy reguły życia w pewnej symbiozie z władzą. Ale jak wydaliśmy Konwickiego - tego już nie można było zlekceważyć.