We wtorek rano w Chicago odbył się pogrzeb 26-letniego chłopaka, który dla wielu był legendą jeszcze za życia. Dopiero jednak od piątkowej nocy, kiedy powiesił się w mieszkaniu na nowojorskim Brooklynie - jak twierdzą niektórzy, zaszczuty przez prokuratorów - Aarona Swartza poznały miliony ludzi na całym świecie.

Był uzdolnionym programistą, cudownym dzieckiem, które już w wieku 14 lat ulepszało internet, ale przede wszystkim donkiszotem walczącym o wolny dostęp do informacji. Uważał, że artykuły naukowe w sieci powinny być swobodnie dostępne dla wszystkich, a nie tylko dla środowisk akademickich i tych, którzy mają pieniądze i kartę kredytową, żeby płacić online. W swoim manifeście w 2008 r. pisał:

"Dostęp do zdobyczy nauki stał się przywilejem studentów, bibliotekarzy i naukowców, tymczasem reszta świata została odcięta. Nikt nie ma moralnego prawa zachowywać tego przywileju dla siebie. I wielu uprzywilejowanych się nim dzieli - przekazując hasła dostępu kolegom, przyjaciołom albo ściągając dla nich pliki. Ale jest to nazywane piractwem, tak jakby dzielenie się zdobyczami nauki było porównywalne z rabowaniem statku i wymordowaniem jego załogi. Dzielenie się nie jest niemoralne. Przeciwnie - jest moralnym imperatywem".

Trzy lata temu Swartz włamał się do sieci Massachusetts Institute of Technology (MIT) i ściągnął ponad cztery miliony artykułów z ogromnej internetowej biblioteki naukowej JSTOR, które zamierzał wrzucić luzem do internetu (pracownicy i studenci MIT mają do niej swobodny dostęp). Z jego punktu widzenia był to akt obywatelskiego nieposłuszeństwa - chciał nagłośnić sprawę, o którą walczył.

Stanowa prokurator Carmen Ortiz była innego zdania: - Kradzież jest kradzieżą, bez względu na to, czy złodziej używa łomu, czy komputera, czy kradnie dolary, dokumenty, czy dane. I bez względu na to, czy złodziej sprzedaje to, co ukradł, czy rozdaje to za darmo...

Swartz został oskarżony o kradzież najgorszego rodzaju, klasyfikowaną jako zbrodnia. Groziło mu 35 lat więzienia i ponad milion dolarów grzywny. Mimo że biblioteka JSTOR ostatecznie nie poniosła żadnych strat (schwytany na gorącym uczynku Swartz nigdzie skradzionych milionów artykułów nie wrzucił) i nawet wstawiła się za złodziejem u pani prokuratur. Proces miał rozpocząć się za kilka tygodni.

Gdyby Swartz popełnił morderstwo w afekcie, zgodnie z prawem federalnym groziłoby mu maksimum 10 lat więzienia. Za napad na bank mógłby dostać do 20 lat, tyle samo za handel dziecięcą pornografią.

Zapewne nigdy nie dowiemy się, czy 26-latek powiesił się przez prokuratorów. Od lat cierpiał na depresję i miał myśli samobójcze. Ale jego dziewczyna, rodzina i znajomi twierdzą, że perspektywa procesu i więzienia niszczyła go psychicznie.

Wiadomo, że prokuratura proponowała ugodę - przyznanie się oskarżonego do niektórych zarzutów i wyrok pół roku więzienia. Oferta została odrzucona, ponieważ Swartz nie czuł się winny. Nie chciał przyznać się, że jest wielbłądem (czyli pospolitym złodziejem), i liczył, że nagłośnienie procesu w mediach obnaży absurdalność zarzutów.

Po śmierci Swartza prokurator Ortiz nie wydała żadnego oświadczenia. Za to w internecie można przeczytać setki oświadczeń na jej temat. Jest powszechnie krytykowana za ślepe egzekwowanie prawa. "Prokuratorzy zapomnieli, że ich zadaniem nie jest oskarżanie wszystkich, których zgodnie z przepisami da się wsadzić do więzienia, tylko tych, którzy są naprawdę szkodliwi" - pisze w "New Yorkerze" Tim Wu, profesor prawa z Uniwersytetu Columbia.

Może najbardziej paradoksalne w tej ponurej sprawie jest to, że donkiszot tuż przed śmiercią odniósł zwycięstwo. W zeszłym tygodniu biblioteka JSTOR ogłosiła, że otwiera swoje archiwa dla wszystkich. Z niewielkim ograniczeniem - można przeczytać za darmo maksymalnie trzy artykuły naukowe przez dwa tygodnie.

Co więcej, po śmierci Swartza setki naukowców deklarują w internecie, głównie na Twitterze, że udostępniają swoje prace za darmo i podają linki do plików w formacie PDF. Są one gromadzone na stronie pdftribute.net (czyli "hołd składany w PDF").

Sprawa wywołała duże poruszenie i nawet wewnętrzne śledztwo na MIT. Ten uniwersytet, jeden z najlepszych w USA, w odróżnieniu od JSTOR nie wstawił się za Swartzem. Zachował w sprawie oskarżeń prokuratury milczenie, choć był w "zbrodnię kradzieży" wmieszany (bo z jego sieci dokonano włamania). W niedzielę rektor MIT Rafael Reif poprosił profesora Hala Abdelsona z wydziału informatyki i inżynierii, żeby zbadał, czy postawa uczelni była właściwa, a jeśli nie, to kto popełnił błędy.

Tragedia Swartza zwróciła też uwagę na inne przypadki ślepego egzekwowania prawa w USA. Krytykowany jest nawet Barack Obama, który niesłychanie rzadko korzysta z prezydenckiego prawa łaski dla skazańców.

Jak wyliczył prof. Peter Ruckman z Rock Valley College w Rockville, tylko trzech prezydentów w historii robiło to rzadziej: George Washington, William Harrison, który umarł na zapalenie płuc miesiąc po objęciu urzędu, i James Garfield, który został zastrzelony po czterech miesiącach urzędowania w Białym Domu.

Następnym kandydatem na męczennika jest niejaki Matthew R. Davies z Kalifornii, lat 34, niekarany ojciec dwójki małych dziewczynek. Jego zbrodnia polegała na tym, że uprawiał marihuanę przeznaczoną do celów leczniczych, co zgodnie z prawem jego stanu jest dozwolone, ale sprzeczne z prawem federalnym.

Zdecydował się to robić, bo kilka lat temu urzędnicy administracji Obamy obiecywali, że nie będą ścigać za marihuanę w stanach, które ją dopuszczają. Ale słowa nie dotrzymali. Daviesowi grozi kilkanaście lat więzienia, przy czym minimalna kara - jeśli zostanie uznany za winnego - to pięć lat. Również on, tak jak Swartz, nie chce iść na ugodę z prokuratorami.

Na stronie Białego Domu już 25 tys. osób podpisało petycję: "Mattew Davies nie jest kryminalistą. Panie prezydencie, błagamy, żeby go pan ułaskawił. Nie róbmy z jego żony samotnej matki, nie pozwólmy, żeby oglądał dzieci zza krat!".