Tego ważnego odkrycia dotyczącego początków naszego gatunku naukowcy dokonali, kopiąc nie w ziemi, ale w muzealnych zbiorach. Szukali w nich niepozornych muszelek z dziurkami. By wyjaśnić dlaczego, musimy się cofnąć o dwa lata.
Jak Homo sapiens stał się wynalazcą i artystą
Na początku 2004 r. międzynarodowy zespól archeologów znalazł w jaskini Blombos w Południowej Afryce 41 przedziurawionych muszelek należących do mięczaka Nassarius kraussianus. Po skrupulatnych badaniach uczeni doszli do wniosku, że są to pradawne paciorki. Tym, co szokowało, był ich wiek - ok. 75 tys. lat.
Dotąd naukowcy sądzili, że człowiek zaczął się ozdabiać i zajmować sztuką ok. 40 tys. lat temu I stało sie to w Europie. Świadczyły o tym liczne prymitywne rzeźby, malowidła naskalne i biżuteria. Jednak muszelki z Blombos i paciorki wykonane z kawałków strusich jaj 80-70 tys. lat temu, które inna grupa archeologów znalazła w tym samym czasie w tanzańskim Serengeti, pokazały, że człowiek zaczął nosić ozdoby wiele tysięcy lat wcześniej.
- To bardzo ważne. Chęć zdobienia ciała oznacza pojawienie się wśród Homo sapiens samoświadomości. Człowiek zaczął pojmować, że „ja to ja", odrębna istota, a nie gromada - wyjaśnia prof. Michał Kobusiewicz z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu, który brał udział w badaniach w Serengeti. - Homo sapiens pojawił się ok. 200 tys. lat temu. Wyglądał tak samo jak my, ale intelektualnie jeszcze nam ustępował. Dopiero później nastąpiła zmiana, a dowodem na to jest m.in. zdobienie ciała i sztuka - mówi Kobusiewicz.
W ubiegłym tygodniu prof. Paul Mellars z Cambridge spróbował opisać tę zmianę w artykule opublikowanym w „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Jego zdaniem około 80-70 tys. lat temu najpewniej niekorzystne zmiany klimatyczne, w myśl zasady "potrzeba matką wynalazków" zmusiły żyjących wówczas w Afryce Homo sapiens do większej pomysłowości. Rewolucja intelektualna przyniosła m.in. lepsze narzędzia, broń miotającą (np. łuk) i sztukę. Tak wyposażony Homo sapiens mógł wyruszyć z Afryki na podbój świata.
Wciąż mało wiemy
Archeologów dręczyło jednak pytanie - czy ich muszelki rzeczywiście są jedynymi tak starymi ozdobami, które udalo się odkryć? Może ktoś już wcześniej znalazł podobne, ale nie docenił ich znaczenia. Badacze postanowili przeszukać muzealne zbiory. Wyniki tych poszukiwań przedsatwili w dzisiejszym "Science".
W Muzeum Historii Naturalnej w Londynie znaleźli dwie przedziurawione muszelki Nassarius kraussianu. Zostały one wykopane w latach 30. XX wieku w jaskini Skhul na górze Karmel w Izraelu, jednym z najsłynniejszych prehistorycznych stanowisk. Kolejną muszelkę znaleźli w Musée de l'Homme w Paryżu. Pochodziła ona z algierskiego Wadi Dżebbana i została odkryta w latach 40. XX w.
Marian Vanhaeren z University College w Londynie i jej współpracownicy przebadali na nowo odkryte muszelki i uznali, że są to na pewno używane przez ludzi paciorki, i to w dodatku najstarsze, jakie znamy. Znalezione w Izraelu muszelki mają ok. 100 tys. ,a algierska ma mniej więcej 90 tys. lat.
- Odkrycie wskazuje, że Homo sapiens z Bliskiego Wschodu i Aryki byli nam bliscy kulturowo już 100 tys. lat temu. To oznacza, że posiadali już charakterystyczną dla nas umiejętność symbolicznego myślenia, które jest podstawą m.in. mowy, religii i pisma - powiedział „Gazecie” Vanhaeren.
Obcecne znalezisko nie obala jednak teorii o etapie szybkiego rozwoju człowieka współczesnego 80-70 tys. lat temu. Wydaje się, że około 100 tys. lat temu zaczął się ostateczny etap intelektualnego rozwoju naszych przodków, a 20-30 tys. lat później proces ten jeszcze się nasilił. - To wtedy pojawiły się doskonalsze narzędzia, a do ich produkcji zaczęto wykorzystywać nowe surowce, np. kość. Pojawiły się też barwniki i pierwsze ryty na kościach. To objawy nagłego postępu, w tym intelektualnego - mówi prof. Kobusiewicz. - Na razie mamy jednak za mało danych, by móc powiedzieć, że znamy cały przebieg tego procesu - dodaje badacz.
Niestety, nie wiemy też, jak wyglądały pierwsze ozdoby z paciorków i czy to kobiety podkreślały nimi swoją urodę, czy też nosili je mężczyźni, by np. zrobić wrażenie na kobietach.
