Donata Subbotko: "Szczęściarz. Taki, któremu wszystko się udaje. Ogromnie sprytny. Wygodny. Kocha pieniądze. Ani krzty patriotyzmu. Obojętny na ojczyznę, którą zastępuje mu walizka. Pięknoduch. Esteta, którego obchodzi sztuka, nie ludzie. Sprzedajny. Nieroztropny (bo napisał "Zniewolony umysł"). Niemoralny w życiu osobistym, bo posługujący się kobietami. Pyszny. Arogancki. I tak dalej. Ta charakterystyka wspierana była zwykle listą moich haniebnych czynów. Zastanawiała mnie tym głównie, że jest to wizerunek człowieka silnego i przebiegłego, podczas gdy ja znam swoją słabość i raczej jestem skłonny uważać siebie za wiązkę odruchów, czyli za pijane dziecko we mgle" - pisał Czesław Miłosz w "Abecadle". Chciałby swojej biografii?

Andrzej Franaszek: Tak. W końcu ten pomysł pojawił się jeszcze za jego życia, a Miłosz zaakceptował i samą ideę, i nawet mnie - jako przyszłego biografa. Nieco mnie znał, robiłem z nim czasem wywiady, choć naturalnie nie byłem kimś, kogo można by nazwać "przyjacielem poety". Raczej takim obiecującym szczeniakiem, który wokół niego grawitował i na którego on czasem zechciał zwrócić uwagę.

Umówiliście się, że o czymś nie piszesz?

- Nie, takich umów nie było, nie wiem też, jak zareagowałby Miłosz, gdyby mógł przeczytać tę książkę. Sam mam poczucie, że byłem uczciwy i wobec niego, i wobec samego siebie, że mógłbym mu teraz popatrzeć w oczy i powiedzieć: "Panie Profesorze, starałem się, jak mogłem, może dzieło nie jest aż tak brilliant, jakbyśmy obaj chcieli, ale na pewno Pana nie zmanipulowałem". Nie miałem jednak ochoty być hagiografem, nie jest tak, że z Miłoszem zgadzam się we wszystkim, nieraz czułem rozmaite trudności czy opór. Przejmujące było też, że kiedyś podchodziłem do Miłosza jak do świętego starca, który zdobył niedostępną nam, wielką życiową mądrość i spokój, a potem zrozumiałem, że człowiek ten nie stał zgoła ponad nieszczęściem, że był w nim dogłębnie zanurzony.

"Tylko nie wyznania. / Własne życie tak mnie dojadło, że znalazłbym ulgę / Opowiadając o nim" - pisał w wierszu "Przepis".

- W gruncie rzeczy napisał o sobie dużo. Niektórzy nawet ironizowali: o czym byś, Czesiu, nie pisał, to piszesz o sobie. Były obszary, które chciał zatrzymać dla siebie, z drugiej strony był jakby zadowolony, że jego życie zostanie przez kogoś opowiedziane. W archiwach pozostawił przecież mnóstwo intymnych listów. Nie ma śladu, by coś wyrzucał, przeciwnie, zachował nawet listy z Bukaresztu i Wilna z 1939 i 1940 roku, które wcale nie stawiają go w jednoznacznym świetle.

W archiwum Miłosza zdobytym niedawno przez Bibliotekę Narodową zachowały się stare rodzinne notatki, listy zakupów, np. taka: "Czesia pieluszek 4 tuziny"...

- Jego pamięć sięgała pierwszej wojny światowej. Jedno z najwcześniejszych wspomnień: rok 1915, Szetejnie, ofensywa niemiecka, ludność ucieka do Wilna, on - czteroletni - na bryczce z babką Józefą Syruciową. Wtula się w nią, obok ryczy gnane bydło, kanonada, niedalekie wybuchy pocisków, strach.

Potem zapamięta tułaczkę u boku matki - za ojcem, który jest na froncie - i obraz olbrzymiej Wołgi, groźnej czarnej rzeki. Dalej obraz z rewolucji październikowej - są w Dorpacie, ojciec zostaje uznany przez radę robotniczą za przydatnego specjalistę, więc nie należy go rozstrzeliwać, ale w domu zdarzają się rewizje. Sześcioletni chłopczyk budzi się w nocy, bo przyszli mężczyźni w skórzanych płaszczach, wysypują cukier ze słoika, rozbebeszają łóżko, braciszek płacze w kołysce. Zaraz wkraczają Niemcy, rozstrzeliwują komisarzy, na śniegu leżą trupy. Miłosz ładnie to opisuje w "Rodzinnej Europie", ale warto przebić się przez filtr literatury i zrozumieć, jak niebanalne i brutalne były to doświadczenia. W końcu wracają do Szetejń, majątku Syruciów i Kunatów - rodziny matki Miłosza, ale Cześ się gubi na stacji zajętej przez bolszewików...

"Orsza zła stacja (...) pociąg repatriantów ruszał, zostawiając mnie / Na zawsze. Jakbym pojął, że będę kim innym, / Poetą innego języka, z innym losem".

- Od tej pory Rosja będzie się dla niego łączyć ze strachem. Lęk małego przed dużym, jak pisze dalej w tym wierszu: "triepiet małogo pieried bolszym" - fundamentalne doświadczenie Polaka uciekającego przed rosnącym, ścigającym go imperium. Zupełnie inne, rajskie, było dziecięce odczucie Litwy, jej przyrody, spokoju meandrującej Niewiaży. Szetejnie nie były wielkim majątkiem, co innego ich kuzyni - Kunatowie z Krasnogrudy, którzy mieli dwór, karety i, jak to Miłosz nazywał, arystokratyczne fochy. Matka, Weronika, jest właścicielką folwarku o nazwie Podkomorzanek. W piętrowym domu na górze mieszka "państwo", czyli oni, na dole cztery chłopskie rodziny mówiące po litewsku. "Choć mały, czułem jednak wstyd panicza" - pisał.

Jego matka miała podwójne obywatelstwo - polskie i litewskie, choć jako narodowość podawała polską, bo litewski znała słabo. Jego ojciec był ogłoszony na Litwie zdrajcą z powodu swej przynależności do POW. Sam Miłosz uważał, że miałby większe niż Mickiewicz prawo mówić "Litwo, ojczyzno moja".

- Nie potrafimy chyba w pełni odczuć, odtworzyć doświadczenia, jakie jemu było dostępne: że jest kraj, w którym część ziemiaństwa i inteligencji mówi o sobie, że są równocześnie Polakami i Litwinami, albo że są "stąd", nie to co ci z Warszawy czy Galicji. Może najlepiej wytłumaczyłby to Ślązak? Wielokulturowość, wielonarodowość, sąsiadujące ze sobą wyznania, trudna, ale - przynajmniej do czasu - tolerancja. Dość krzepiące obrazy z dzieciństwa, dwór i wioski żyją w zgodzie, Weronika prowadzi szkołę, w której uczy dzieci polskiego. Jadą bryczką, wokół dostatnie, litewskie gospodarstwa, ludzie częstują miodem i serem, słowem: świat sprzed narodowych nienawiści.

W "Wyprawie w Dwudziestolecie" Miłosz pisał: "określenie >>Litwin<< było używane jako szczególna odmiana Polaka. Piłsudski (...) nazywał siebie Litwinem, ale Polakiem, czy też Polakiem, ale Litwinem".

- Miłosz był jednym z ostatnich strażników mitu Wielkiego Księstwa. Polska późniejsza - homogeniczna, lechicka, przesunięta w granicach, bez mniejszości - mu nie odpowiadała. Od początku też odnajdywał w sobie cechy, które uważał za litewskie - był silny, trochę skryty, nie lekki jak fircyk z Krakowa, który goni za żartem i ciągle "pada do nóżek". Choć gdy zamieszkał na starość w Krakowie, jakoś wpasował się w to środowisko i chętnie chadzał do Wisławy Szymborskiej na "kolacyjki"...

Podobno raz na jej słynnych loteryjkach wylosował kropidło. On sam święty nie był.

- Jego matka była osobą głęboko wierzącą, tak została zapamiętana przez obu synów. Czuła dystans do instytucji Kościoła, ale i pewność co do istnienia wyższego wymiaru. Miłosz to przejął. W "Rodzinnej Europie" opisuje siebie jako gimnazjalistę, który razem z klasą maszeruje do kościoła w Wilnie, w którym msza jawi mu się jako właściwie spotkanie towarzyskie, targowisko próżności, w którym brylują zadowoleni z siebie mieszczanie, oficerowie, wystrojone kobiety...

Małpy.

- Właśnie. Pełen pychy podrostka patrzy na nich z pogardą, czuje wstręt do ich - jak uważał - hipokryzji: "Udział w obrzędach razem z małpami poniżał mnie. Religia jest rzeczą świętą, jak to może być, żeby ich Bóg był jednocześnie moim Bogiem?". I: "Przyrzekłem sobie, że nie zawrę nigdy przymierza z polskim katolicyzmem - niekoniecznie używając tego terminu - czyli że nie poddam się małpom". A zarazem miał zawsze dogłębne poczucie własnej grzeszności, udręczające sumienie, które zresztą wcale nie musi prowadzić do bycia bezgrzesznym. Najpierw grzeszymy, a potem równie intensywnie dręczymy się poczuciem winy...

W pewnym okresie gimnazjum odmówił chodzenia do spowiedzi, bo buntował się przeciw księdzu Chomskiemu, który jednocześnie przyciągał go, będąc niczym inkwizytor. Jego koledzy z klasy mówili mi, że we wspomnieniach Miłosz postać Chomskiego wzmocnił, przefiltrował przez swoją wrażliwość. Wyobrażał sobie, że jest jak Hans Castorp z "Czarodziejskiej góry", którego przyciągał fanatyczny Naphta. Podobnie jak Chomski, Miłosz był przekonany o istnieniu diabła, radykalnego zła, o skażeniu świata. Nie pasował do czasów ironii i wzruszania ramionami, z powagą rozpatrywał kwestie dotyczące wcielenia Boga - prawdziwe ciało Chrystusa, nieprawdziwe...

Źródło: Duży Format

1 2 3 4  następne »