Prowadź swój pług przez kości umarłych
Olga Tokarczuk
Wydawnictwo Literackie, Kraków W niewielkiej osadzie w Kotlinie Kłodzkiej giną mężczyźni. Wszyscy z zamordowanych byli zapalonymi myśliwymi. Półmafijne porachunki? A może zemsta zwierząt?
Powieść Olgi Tokarczuk korzysta z intrygi kryminalnej w stylu retro (rozwiązanie fabularne przypomina jedną z najsłynniejszych powieści Agathy Christie), ale też potwierdza, że kryminał to gatunek umożliwiający ukazanie społeczności i rządzących nią mechanizmów, dociekanie źródeł zła, idealne medium do przedstawienia problemów społecznych i politycznych.
Narratorka powieści Janina Duszejko jest outsiderką. Kobieta w średnim wieku, domorosła astrolożka i gnostyczka, ucząca angielskiego w lokalnej szkole i opiekująca się domami "miastowych" letników funkcjonuje w społeczności jako niegroźna wariatka, do momentu gdy wypowiada wojny myśliwym, wśród których są przedstawiciele miejscowej elity. Usiłuje pomóc policji w prowadzeniu śledztwa, a jednocześnie - za sprawą swych przekonań - sama staje się podejrzana.
Tokarczuk pokazuje społeczność tradycjonalistyczną, patriarchalną, katolicką, której elita - ksiądz, policjant, zamożny biznesmen - "jest w prawie" ważniejszym niż to zapisane w państwowych ustawach, ma monopol na słuszne poglądy. Nieliczni myślący inaczej żyją w podziemiu, nie mając dość odwagi, by wyrazić swoje zdanie, albo podlegają społecznemu ostracyzmowi. W trakcie kulminacyjnej sceny - jednej z najbardziej buntowniczych w polskiej literaturze współczesnej - bohaterka wkracza do kościoła, w którym odbywa się poświęcenie kaplicy ufundowanej przez myśliwych. Jej patronem jest św. Hubert, który został świętym dzięki temu, że zaprzestał zabijania zwierząt. Na pełne hipokryzji kazanie księdza, który nazywa myśliwych opiekunami przyrody, bohaterka reaguje okrzykiem: "Hej, ty, złaź stamtąd, no już!".
"Prowadź swój pług przez kości umarłych" - najbardziej zaangażowana powieść Tokarczuk - wzięła swój tytuł od Williama Blake'a, XVIII-wiecznego angielskiego poety i mistyka. Pisarka nie ogranicza się do społecznej krytyki. Chce nas wytrącić z dobrego samopoczucia, otworzyć oczy na powszechne cierpienie przyrody. I powtórzyć (utopijne?) marzenie o społeczności złożonej z ludzi kierujących się sercem i intuicją, której członkowie nie dążą do panowania nad innymi, ale zgodnie współdziałają, a państwo "przestaje być kajdanami, codzienną uciążliwością i pomaga ludziom realizować ich marzenia i nadzieje".
Dlaczego sięgnęła pani po kryminał? Czułam się wyczerpana po "Biegunach", których pisanie było nieustannym ustanawianiem literackiej formy, co wymagało wielkiej koncentracji i wysiłku. Chciałam napisać coś prostego. Padło na kryminał, bo już kiedyś napisałam opowiadanie kryminalne i od lat nosiłam w głowie następny pomysł.
To gatunek o bardzo ścisłych regułach. Przypomina foremkę do babki. Wiadomo - musi być ofiara, morderca i ktoś, kto odkryje zagadkę. Właściwie mamy tu już wszystko gotowe i wystarczy teraz włożyć w tę formę historię. I nie myliłam się - pisało mi się "Pług" bardzo dobrze, z radością. Idea książki pomyślanej z początku jako dość spokojna i melancholijna zagadka kryminalna w Kotlinie Kłodzkiej zaczęła się jednak trochę zmieniać od chwili powołania do życia Janiny Duszejko. Już mi się przedtem zdarzały takie dziwne rzeczy, że któraś z postaci nagle zaczynała rządzić całą fabułą.
Za pośrednictwem tej postaci spiera się pani z współczesną Polską, pokazuje sposób, w jaki jedne poglądy są marginalizowane, a inne - uznane z góry za bezdyskusyjne. Chciała pani napisać książkę zaangażowaną? Literatura jest po to, żeby coś powiedzieć do ludzi. To wprawdzie wyrafinowany, ale jednak proces komunikacji. I tak starałam się zawsze pisać. "Anna In w grobowcach świata", niektóre wątki w "Domu dziennym, domu nocnym", wiele opowiadań też można by nazwać zaangażowanymi. "Pług" jest po prostu o wiele bardziej radykalny. Kryminał dał mi możliwość użycia takich środków, jakie byłyby ekstremalne i nienaturalne gdzie indziej. Poza tym swoje robi to, że akcja tej książki dzieje się tu i teraz - nie sposób więc uciec od aktualnych problemów. Sam temat zwierząt zawsze mnie poruszał. Pierwszy literacki tekst, który udało mi się opublikować, mój debiut, był opowiadaniem o trudnym stosunku ludzi do zwierząt (i zwierząt do ludzi). W jakimś więc sensie poruszam się wśród starych tematów.
Scena w kościele to jedno z najmocniejszych oskarżeń Kościoła we współczesnej literaturze polskiej. "Pług" jest książką antyklerykalną? Kościół jest w niej częścią czegoś o wiele większego - mianowicie potężnego systemu władzy opartej na podziale ludzi na lepiej predestynowanych do rządzenia i tych "naturalnie" nie mających przyrodzonych zdolności do samostanowienia, a więc wykluczonych. Jest to system w dużej mierze oparty na przemocy, której znakiem w mojej książce jest polowanie na zwierzęta. System ten tak sprawnie funkcjonuje od wieków w języku, rytuałach, narracjach historycznych, w całej naszej kulturze, że stał się oczywisty i przestaliśmy go w ogóle dostrzegać. Moja bohaterka występuje przeciwko silnym mężczyznom u władzy (w ich wielkich terenowych samochodach), a broniąc zwierząt, staje za jednym zamachem w obronie kobiet, ludzi starszych, dziwaków, lesbijek i gejów, całej tej menażerii "obcych". Solidarność ze zwierzętami, najsłabszym, najokrutniej traktowanym ogniwem łańcucha władzy, jest symbolem sprzeciwu wobec patriarchatu.
Duszejko nie jest antyreligijna. Właściwie to ona jest bardzo religijna w tym pierwotnym znaczeniu religijności - szuka w świecie znaków wyższego sensu, ma potężne poczucie solidarności z całym stworzeniem i, paradoksalnie, kieruje się w życiu współczuciem. Jest tak dalece przeciwko Kościołowi, jak dalece Kościół staje po stronie patriarchalnej władzy. Myślę, że podobałby się jej Kościół, który bierze udział w Manifach i jest przeciwko wojnie w Afganistanie, a przy tym pomaga uchodźcom. Uwielbiałaby księży, którzy służą w Straży dla Zwierząt i pracują w schroniskach. No i płacą podatki na emerytury starszych ludzi, drogi i szpitale - jak my wszyscy.
Duszejko jest też polską wersją wymyślonej przez Coetzeego Elizabeth Costello. Co panią zafascynowało w tej postaci? To, że Coetzee dał głos starszej kobiecie i przez to powstała wyrazista, absolutnie autonomiczna postać. To bardzo rzadkie w literaturze. W książkach o ważnych rzeczach mówią mężczyźni; filozofują, mają dylematy, wadzą się z Bogiem. Mówią i mówią. Postaci kobiece, o ile otrzymywały głos, opowiadały o miłościach, rodzinie. Kiedy kobieta zaczyna Mówić (przez duże M), brzmi to zupełnie inaczej niż powszechny dyskurs. Wydaje się to na początku dziwaczne i radykalne, wprawia w konfuzję. Lecz za chwilę zdajemy sobie sprawę, jak ważne rzeczy zostały nazwane. Wtedy to zaczyna brzmieć groźnie. Tak dzieje się w przypadku Elizabeth Costello. I za to ją kocham.
Ale jest jeszcze druga literacka matka mojej bohaterki - to Marion z "Trąbki do słuchania" Leonory Carrington. O ile Costello jest postacią tragiczną, o tyle Marion - komiczną. Chciałam, żeby w Janinie Duszejko współgrały i dopełniały się te dwa tony. W końcu to tylko kryminał.
Książka do kupienia na stronie www.kulturalnysklep.pl
