Pod koniec stycznia świat obiegła wiadomość o wycofaniu z chińskich kin trójwymiarowego "Avatara" Jamesa Camerona - władze zastąpiły go pompatyczną biografią Konfucjusza. Los mieszkańców Pandory, którzy ratują swoją planetę przed chciwą ziemską korporacją, przypominał podobno tragedię chińskich chłopów zmuszanych przez lokalne władze do opuszczenia domów, by deweloperzy mogli wybudować kolejne centra handlowe. Wcześniej zawieszono chińską wersję "Idola", bo reżim w Pekinie obawiał się, że program, w którym zwycięzcę wybiera 400 milionów widzów, może doprowadzić do żądań demokratycznych wyborów.

Autorytarne rządy rywalizujące z USA doceniają polityczne oddziaływanie kultury bardziej niż Waszyngton, który niemal zaprzestał prowadzenia dyplomacji kulturalnej. Wydatki na nią w przeliczeniu na głowę mieszkańca lokują USA w tyle nie tylko za Francją i Wielką Brytanią, ale także Szwecją i Singapurem. Waszyngton przeznaczył na ten cel w 2010 r. 600 milionów dolarów (0,1 proc. budżetu Pentagonu), z czego tylko kilkanaście milionów idzie na promocję amerykańskiej sztuki za granicą. To suma, jaką Holandia wydaje na popularyzowanie swoich twórców w USA.

Zimna wojna, złoty wiek

Wysiłki Waszyngtonu na rzecz tworzenia pozytywnego wizerunku USA poprzez wymianę kulturalną sięgają 1936 roku, kiedy to delegacja amerykańska na Panamerykańską Konferencję Pokojową w Buenos Aires zaproponowała podpisanie porozumienia o wspólnym przeciwdziałaniu nazistowskiej propagandzie w krajach Ameryki Łacińskiej. Dwa lata później w Departamencie Stanu utworzono wydział ds. relacji kulturalnych. Współpracował on z korporacjami i takimi filantropami jak Nelson Rockefeller, który po wybuchu II wojny światowej sponsorował wymianę kulturalną z Brazylią, Meksykiem i Argentyną.

Rok po zwycięstwie aliantów z inicjatywy słynnego senatora Jamesa Williama Fullbrighta stworzono istniejący do dziś program wymiany naukowej, z którego stypendiów skorzystało w ciągu pierwszych 50 lat 250 tysięcy osób z całego świata. Do dziś większość budżetu na dyplomację kulturalną idzie na opłacenie stypendiów naukowych.

Zimna wojna to "złoty wiek" dyplomacji kulturalnej, bo konfrontację z ZSRR traktowano jako zmaganie się dwóch ideologii. W 1953 utworzono Agencję Informacyjną Stanów Zjednoczonych (USIA), która w ciągu dwóch pierwszych lat działalności zorganizowała występy 111 artystów (w tym jazzowej orkiestry Dizzy'ego Gillespiego i Nowojorskich Filharmoników) w 89 krajach.

Nie ulega wątpliwości, że Głos Ameryki i finansowane przez Kongres Radio Wolna Europa, magazyn "Ameryka" kupowany spod lady w empiku, pokazy filmów w ambasadzie amerykańskiej i kultura popularna importowana do PRL po '56 roku przyczyniły się do końca zimnej wojny. Dzięki nim Ameryka jawiła się nam jako świat indywidualnej wolności i materialnego komfortu. - Ta muzyka była wrogiem totalitarnego porządku - mówił Vaclav Havel.

Zwycięstwo kapitalizmu nad socjalizmem przyniosło zmierzch dyplomacji uprawianej za pomocą sztuki. W 1992 r. (w którym ukazała się słynna książka Fukuyamy o końcu historii) USA pogrążone były w recesji, a nowy prezydent Bill Clinton ciął rządowe wydatki, gdzie się dało. Budżet USIA uległ drastycznej redukcji, a sześć lat później Clinton rozwiązał rządową agencję. Zamknięto amerykańskie centra na całym świecie, które dzięki bibliotekom i darmowemu dostępowi do internetu były niezastąpionym źródłem informacji - szczególnie w autorytarnych krajach Bliskiego Wschodu. Zastąpiły je "amerykańskie kąciki" w uniwersyteckich bibliotekach obsługiwane przez lokalny personel, mniej narażone na zamachy terrorystyczne.

Historia się nie skończyła

Ataki 11 września, inwazja na Irak oraz spadek popularności Ameryki rządzonej przez Busha wywołały debatę na temat konieczności powrotu do rządowej dyplomacji kulturalnej. Uczestniczą w niej głównie akademicy, dyplomaci, eksperci z instytutów politologicznych i organizacji pozarządowych.

Przeciwnicy takiego rozwiązania zauważają, że dzięki mechanizmom rynkowym amerykańska kultura popularna zalewa świat jak nigdy dotąd, włączając w to kraje arabskie i muzułmańskie. Wpływy z eksportu filmów, DVD i gier wideo wzrosły w latach 1986-2005 z niespełna 2 mld dol. do przeszło 10 mld - i to nie uwzględniając pirackich kopii. - Jesteśmy jedyną gałęzią gospodarki, która ma dodatni bilans handlowy w każdym kraju świata - mówi Dan Glickman, dyrektor Amerykańskiego Stowarzyszenia Producentów Filmowych i Wideo (MPAA). Także instytucje kultury wysokiej prowadzą własną dyplomację - jak choćby Muzeum Guggenheima, które trzy lata temu pokazało w Pekinie wielką wystawę sztuki amerykańskiej sponsorowaną przez aluminiowy koncern Alcoa.

Zwolennicy zwiększonej roli rządu przywołują słowa prezydenta Woodrowa Wilsona , że "eksport przemawiającej uniwersalnym językiem kultury popularnej to niezły interes i niezła dyplomacja". - To wciąż dobry biznes, ale kultura masowa od czasów Wilsona się zmieniła. Pełno w niej cynizmu i przemocy - mówi "Gazecie" Martha Bayles, profesor komunikacji społecznej na uniwersytecie Boston College, której książka "The Ugly Americans: How Not to Lose the Global Cultural War" ukaże się w tym roku w wydawnictwie Yale University Press. - Co innego serial "Prawo i porządek", który oferuje świetną rozrywkę i jednocześnie wiedzę na temat praw jednostki w demokratycznym systemie sądowniczym, a co innego wulgarne "Gotowe na wszystko" - dodaje Bayles.

- Oglądając tylko amerykańskie seriale, reality show i produkcje Hollywood, można pomyśleć, że USA to kraj, którego mieszkańcy regularnie uprawiają seks z nieznajomymi spotkanymi na ulicy i aspirują do dekadenckiego stylu życia uzależnionych od kokainy sybarytów - twierdzi Jerrold Keilson, który na zamówienie Departamentu Stanu badał wrażenia obcokrajowców odwiedzających USA. Jak wynika z badania przeprowadzonego w 2007 roku przez Ośrodek Badawczy Pew wśród mieszkańców 47 krajów, ci, którzy odwiedzili USA, mają o tym kraju lepsze mniemanie niż ci, którzy nigdy w nim nie byli.

Nicholas Cull, dyrektor programu dyplomacji publicznej na Uniwersytecie Południowej Kalifornii, domaga się od rządu stworzenia sieci instytutów kulturalnych - np. imienia Benjamina Franklina - na wzór niemieckich instytutów Goethego czy British Council. "Czy zaprezentowanie elicie kulturalnej dalekiego kraju wybitnego spektaklu teatralnego może poprawić obustronne stosunki?" - pyta jednak prowokacyjnie na swoim blogu Michael Kaiser.

Szef Instytutu Sztuki i Kultury na Uniwersytecie im. George'a Madisona Frank Hodsoll zauważa, że w przeciwieństwie do okresu zimnej wojny - kiedy nośnikiem ideologii było państwo - wzrosła rola organizacji pozarządowych, serwisów społecznościowych czy przedsiębiorców. Dlatego dzisiaj wymiana kulturalna powinna się odbywać na równych prawach - i bez zaangażowania państwa.

Źródło: Gazeta Wyborcza