Kino-prawda w Teheranie

Kiedy się jedzie do Iranu, dobrze obejrzeć "Persepolis" Marjane Satrapi. W tym filmowym komiksie jest historia Iranu, z całym szaleństwem - nagłe przejście od dyktatury szacha do rewolucji islamskiej, która niesie kolejną dyktaturę.

W filmie Satrapi historię oglądamy z domu teherańskich inteligentów, wolnomyślicieli. Dziś w Teheranie, w podobnych domach, na powitanie gościa stawia się alkohol własnej produkcji lub przemycaną z Turcji whisky, skarży się na wszechobecną cenzurę religijną, obyczajową, polityczną i opowiada dowcipy podobne do tych, jakie opowiadano u nas w stanie wojennym.

Po przekroczeniu granicy, odczuwa się szok podwójności: co innego w środku, co innego na zewnątrz; co innego w myśli, co innego w publicznej mowie; co innego w domu, co innego na ulicy. W tym kraju nic nie jest już naturalne

W tym samym czasie, gdy u nas rządził WRON, w Iranie rozprawiano się z kontrrewolucją. Analogie są oczywiście dalekie, tamta opresja jest nieporównywalna z naszą, chodzi o perspektywę czasu: rygory stanu wojennego - który dla nas jest zamierzchłą przeszłością - tam wciąż trwają, w złagodzonej formie, pomimo internetu i telewizji satelitarnej, której nielegalne anteny poukrywane są sprytnie na dachach.

Można o tych problemach porozmawiać po angielsku w modnej teherańskiej kawiarni, pod portretami Che Guevary i Hemingwaya, przed którą sprzedaje się pirackie kopie hollywoodzkich filmów. Powstaje złudne wrażenie, że nadchodzi odwilż, sama, bez obcej interwencji. Czy dowodem odwilży nie jest festiwal Cinema Verite oblegany przez studencką publiczność, uśmiechniętą, pomimo narzucanego przez religijne zakazy smutku?

Zwiastun filmu ''Persepolis''


70 proc. ludności tego kraju nie przekroczyła trzydziestki. "Jesteśmy po Meksyku najmłodszym społeczeństwem na świecie" - chwali się szef programowy Cinema Verite, reżyser Massoud Bakhshi. To on zaprosił naszych reżyserów - Macieja Drygasa i Marcela Łozińskiego. Artur Liebhart, szef Planete Doc Review, poprosił o przygotowanie wielkiej panoramy polskiego dokumentu. Wspólne warsztaty filmowe planuje Maciej Drygas. Studio Kalejdoskop i TVP Poznań przygotowują się do pierwszej polsko-irańskiej koprodukcji - fabularyzowanego dokumentu o uratowanych w Iranie polskich dzieciach, którym udało się przyjechać z ZSRR z armią Andersa.

Iran rozgląda się za Polską, ale i my mamy interes, żeby tam być, bo w Iranie koncentrują się sprzeczności współczesnego świata.

Same paradoksy

Irańczycy są w niewoli formy. Kiedy ktoś na bazarze fotografuje kobiety w hidżabach i matrony w czerni, nie wie, co go czeka: uśmiech w nagrodę czy ukamienowanie. Choć zarazem w XIV-w. arcydziele perskiej poezji - pieśniach miłosnych Hafiza, które umieją na pamięć bazarowi sprzedawcy - panuje duch ekumeniczny i tolerancyjny: "Każdy swojej miłości/ pragnie - pijany czy trzeźwy;/ i dom miłości jest wszędzie - / w meczecie i w synagodze" (tłum. Władysław Dulęba). W islamskim świecie nie ośmielono się zabronić Hafiza, czyta się go i śpiewa tylko w wyborze i w ortodoksyjnej interpretacji. Bo werset o synagodze nie może brzmieć dobrze w kraju, gdzie jakikolwiek kontakt z obywatelem izraelskim jest zabroniony. Zachodnie reżyserki na festiwalu zakładają chusty. Wbrew intencjom purytańskich prawodawców hidżab nie ukrywa urody, ale ją podkreśla. W Iranie chusta ma znaczenie polityczne. - Minister kultury i dziedzictwa islamskiego zatrzymał mi film, bo miałam zły hidżab - mówi mi z uśmiechem teherańska dokumentalistka.

Irańska przewodniczka na powitanie podaje rękę i od razu uprzedza, że tego robić nie wolno. Nie chodzi tylko o tradycyjny obyczaj, który wypada uszanować, ale o przepis, podlegający kontroli Strażników Rewolucji, dokładnie tak, jak to jest pokazane w "Persepolis". Ale przepisy są omijane.

Kiedy mężowie wypływają na połów, kobiety zamknięte w domu całymi dniami oglądają amerykańską telewizję. I paradoksalnie, to właśnie one, mimo uwięzienia, poznają zróżnicowanie świata. Ale nie są w stanie zmienić swojej sytuacji

Po przekroczeniu granicy, odczuwa się szok podwójności: co innego w środku, co innego na zewnątrz; co innego w myśli, co innego w publicznej mowie; co innego w domu, co innego na ulicy. W tym kraju nic nie jest już naturalne.

Iran jest ojczyzną ketmanu - zamaskowania, udawanej wiary. Jak wiemy z "Szachinszacha" Kapuścińskiego szyici, będący dziś u władzy, przez wieki byli prześladowaną islamską sektą. Rewolucja duchowa, którą zapoczątkowali w 1979 r., zastygła w zewnętrznych formach - tak to wygląda w oczach młodych, wykształconych teherańczyków. O tym opowiadają irańskie filmy.

Dziś gra polega nie na ketmanie, ale na stopniowym przesuwaniu dozwolonych granic. Do tego służy kino. A zwłaszcza dokument, który z natury ma w sobie coś obrazoburczego - pokazuje życie, jakie jest, niepodlegające obróbce ideologii ani propagandy.

Festiwal Cinema Verite, odbywający się w jednym z głównych kin Teheranu, przypominał swoją naelektryzowaną atmosferą nasze festiwale dokumentalne z lat 70. i 80. I podobnie jak one, ma oficjalną fasadę, która nie przeszkadza świętu kina - teherański festiwal odbywa się w trzydziestą rocznicę zwycięskiej rewolucji islamskiej.

Jednym z najbardziej oklaskiwanych filmów były "444 dni" Mohammada Shirvani. Po latach spotykają się w dobrej komitywie dawni zakładnicy z amerykańskiej ambasady w Teheranie i islamscy rewolucjoniści, którzy ich więzili. Odtwarzają tamte wydarzenia. Irańczyk zwraca się do Amerykanina: "Wyście byli naszymi zakładnikami, ale my też byliśmy zakładnikami swojej sytuacji, swoich czasów". Same paradoksy: jeden z terrorystów, zafascynowany Ameryką jako "nowym społeczeństwem, bez tradycyjnych korzeni", przeciwieństwem Iranu, zakochał się w amerykańskiej studentce, która została jego żoną i przeszła na islam.

W filmie Shirvaniego - ubrana w przepisowy strój - mówi: "warunki, w jakich wtedy przetrzymywano Amerykanów, to był pięciogwiazdkowy hotel w porównaniu z bazą w Guantanamo". Obowiązkowa antyamerykańskość jest w tym filmie podszyta sympatią, poczuciem względności. To obudziło czujność Strażników Rewolucji. Podczas projekcji festiwalowej ktoś na widowni zaczął głośno protestować. Był to - jak nam później wyjaśniono - "basidżi", czyli ormowiec. Publiczność zagłuszyła go.