Donata Subbotko: Przed wojną pojawia się Janka, z którą przeżyje blisko pół wieku.

Andrzej Franaszek: Mówił, że po młodzieńczych przejściach, po porzuceniu Jadwigi najchętniej by się spotykał z kobietami, z którymi się rozmawia, rozmawia, potem na chwilę przewracamy się na tapczan, spółkujemy, po czym znowu rozmawiamy, jesteśmy czystymi inteligencjami. Taki był początek związku z Janką, niesłychanie - jak mu się zdawało - duchowo wysublimowanego. No i po wielu latach te "istoty wyższe" zostały zdruzgotane w swej cielesności. Koniec życia Janki to dziesięć lat bólu, paraliżu, depresji. Miłosz uważał, że to kara. Może za pychę. Eteryczne duchy zostały potrzaskane. Podobnie jak za karę uważał to, że jego dzieci w dorosłym życiu nie mogą się odnaleźć. Tak to odczuwał, pisał o tym do księdza Sadzika.

No więc biegł, uciekał, porzucał. Późno nauczył się zatrzymywać, mówił, że dopiero ostatnia dekada jego życia, spędzona z Carol Thigpen, drugą żoną, to "czas darowany", błogosławieństwo łagodnej starości. Bo Carol potrafiła równoważyć jego ciemną stronę.

"Pocieszycielka", jak pisał w "Orfeuszu i Eurydyce".

- Broniąca przed pędem w dół, depresjami, zdroworozsądkowa, radosna. Może tego u kobiet szukał, duchowej siły?

Janka (z domu Dłuska) była starsza od niego o dwa lata, pochodziła z rzemieślniczej rodziny z Wołomina, skończyła zaocznie prawo, pracując w radiowych kadrach, ale była zakotwiczona w środowisku awangardowo-lewicowych filmowców, z których jeden - Eugeniusz Cękalski - został jej mężem. Ich małżeństwo już się rozpadało, kiedy Miłosz się pojawił. Związali się z sobą, nie afiszowali, bo nie bywali razem np. na Stawisku. Jankę zresztą brzydziła rozpasana zmysłowość Iwaszkiewicza. W każdym razie ich związek okazał się ważny. Miłosz w "Rodzinnej Europie" pisze: "Ośrodkiem moich myśli była teraz Janka, a też nieśmiałe próby odkrycia, co mnie tak schwyciło i trzyma".

I potem wybucha wojna, ona jest przez moment u rodziców, on idzie na punkt ewakuacji Polskiego Radia i ucieka. Poddaje się zbiorowemu nurtowi, chociaż nie wszyscy radiowcy się poddawali, ci, którzy mieli rodziny, a polecono im je zostawić, odmawiają wyjazdu, np. Tadeusz Byrski, Jeremi Przybora... No a Miłosz, mówiąc brutalnie, chyba chciał się ratować. W każdym razie wsiadł do autobusu i wyjechał, bez Janki. W Bukareszcie dowiaduje się, że ona zrezygnowała z możliwości wyjazdu z Polski, bo myślała, że on też został. Ma straszne wyrzuty sumienia.

Przywołujesz jego wspomnienie o tamtym czasie: "Zamknięcie się w poczuciu winy jest oznaką depresji i progiem schizofrenii. Nie umiem dzisiaj myśleć o tamtych moich stanach jako normalnych".

- Postanawia wrócić po Jankę i zabrać ją do Francji, tam się urządzić. Wymyśla najrozmaitsze sposoby, zdobywa słynny litewski paszport, by dotrzeć z Rumunii na Litwę, a stamtąd, już razem z Janką, przez Szwecję przedostać się na Zachód. Bo to chyba jednak był po prostu paszport, a nie jakiś specjalny dokument podróżny, choć nie jestem w stanie tego całkowicie jasno stwierdzić - nie ma dokumentacji tej sprawy w archiwach litewskiego MSZ.

Tymczasem w Rumunii był całkiem nieźle zakotwiczony, przyjęła go rodzina pewnego wysokiego oficera, jak każdy uchodźca dostawał zasiłek. Mógł bezpośrednio stamtąd wyjechać do Francji, dostał taką propozycję, ale odmówił: po pierwsze, chciał wrócić po Jankę, po drugie, mierził go fakt, że oto tutaj są ci sanacyjni dygnitarze, i on - zbuntowany lewicowiec - znalazł się razem z nimi. Miłosz pisał, że ma nadzieję, że jego ówczesnych politycznych broszurek, pisanych "na zamówienie ludowców" nikt nigdy nie przeczyta. Ja rzeczywiście do nich nie dotarłem, ale nietrudno wyobrazić sobie, co w nich było...

"Nigdy nie byłem tak czerwony".

- Wściekłość, nienawiść do klasy rządzącej, która się nie sprawdziła - to nie było oczywiście tylko jego doświadczenie. Oprócz tego funkcjonował tam jako poeta, nawet znalazłem jego wiersz w rumuńskim tygodniku... Z Bukaresztu wysłał list do Micińskich z pytaniem, co ma teraz robić, czy gdyby dostał się do Francji, to pomogą mu zdobyć jakieś stypendium. Nic nie wskazuje na to, by miał ochotę na szlak bojowy, w przeciwieństwie do np. Czapskiego czy Giedroycia.

No i, jak już mówiłem, miał poczucie - choć z dzisiejszego punktu widzenia brzmi to ryzykownie - że wraz z wybuchem wojny skończyła się jakaś fikcja. Pamiętajmy, że na sytuację patrzy okiem niedoszłego rewolucjonisty, który w przedwojennym Paryżu, po zwiedzeniu baraków dla bezrobotnych, najchętniej ustawiłby karabin maszynowy przed ogródkiem kawiarni, w której zasiadają zadowoleni burżuje! A wtedy, we wrześniu 1939 roku, widzi tych dyrektorów, ministrów, oficerów i ich żony - obnażonych. Kobiety mają potargane rajtki, rozerwane spódnice, gdzieś błyska naga pierś - kończy się teatrum władzy, pozostają zatrwożone zwierzęta. I ten widok sprawia mu satysfakcję.

Z drugiej strony widzi żołnierza, któremu czołg zmiażdżył nogi, a któryś z kolegów poi go wodą z manierki, ale wie, że już nie może go uratować. Albo trupy, których nie ma kto pochować, bo wszyscy uciekli. To wywołuje u niego gesty czułości - co też nie jest znowu takie dla Miłosza oczywiste - wobec konkretnego człowieka, który został pochwycony przez historię.

Może to jest ziarno, zaczątek zmiany, jaka się dokonała w jego poezji około roku 1943, gdy stała się bliższa człowiekowi? Bo wcześniej próbował pochwycić nową rzeczywistość za pomocą form już nieadekwatnych, zbyt konwencjonalnych i zbyt pięknych. Za Janem Błońskim posłużę się przykładem dwóch wierszy o powstaniu w getcie i Holocauście. Jest zatem "Campo di Fiori" z wiosny 1943 roku, i o pół roku późniejszy "Biedny chrześcijanin patrzy na getto". W pierwszym, bardziej znanym, jest jakaś skaza piękności. Jak sam Miłosz powiedział w rozmowach z Renatą Gorczyńską, to wiersz niemoralny, bo na horror świata patrzy w nim z pozycji niezaangażowanego obserwatora. I potem powstaje "Biedny chrześcijanin...", zupełnie inny, odarty, preróżewiczowski, w którym jest poczucie własnej winy - wyprzedzające dyskusje nie tak dawne i obecne o polskiej odpowiedzialności wobec Żydów.

"Warszawa okupacyjna była dla mnie miejscem i czasem spotkania z polskim nacjonalizmem w jego najwyższym natężeniu (...) Za podniosłe. Za wysokie. Za szlachetne" - notował po latach w "Roku myśliwego".

- Najpierw po wielu perypetiach dostaje się z Rumunii na Litwę, gdzie pewnie odwiedza rodziców, o których w czasie wojny troszczy się jego brat Andrzej. Dostaje tam litewski dowód osobisty, gdzie w rubryce narodowość ma wpisane "Polak". Widzi wejście wojsk sowieckich do Wilna i - mając perspektywę zostania obywatelem Związku Sowieckiego - przekrada się przez zieloną granicę na teren Polski, pod niemiecką okupację.

Zabawne, że kiedy pytałem go, czy w jego życiu były w ogóle jakieś szczęśliwe momenty, odpowiedział, że jednym z nich była okupacyjna Warszawa. Odnalazł ukochaną, radził sobie z podstawowymi problemami materialnymi, zostawał mu czas, w którym mógł czytać i pisać. Wojna to dla niego płodny czas.

Powstają dwa istotne cykle poetyckie, czyli "Świat. Poema naiwne" i "Głosy biednych ludzi". "Świat" jest niejako przeciwstawieniem się piekłu, które go otaczało, gestem nieco podobnym do tłumaczenia Szekspira i wyśpiewywania na Stawisku: "Szedł chłopiec ze swoją dziewczyną, a hej, a ho, a hej no, ni, no, szli piękną zieloną doliną". To były gesty psychicznego oporu wobec sytuacji, kiedy w każdej chwili mógł zostać zgarnięty z ulicy i rozstrzelany, bo żył - jak napisał - na krze, która coraz bardziej topniała i w każdej chwili ktoś z niej ubywał.

Natomiast z punktu widzenia poezji XX-wiecznej ważniejsze są "Głosy biednych ludzi", owoc - jak uważał - ostatecznego zerwania emocjonalnych więzi z Polską przedwojenną, zyskanie postawy obserwatora, który patrzy na to, co go otacza, chłodnym okiem, bez mitologizacji i złudzeń. Bezlitośnie portretuje znieprawienie dusz, jakie dokonuje się pod wpływem okupacji. Nie mamy bohaterów stojących po stronie dobra, tylko ludzi przestraszonych, kurczowo trzymających się życia. Miłosz odważa się wejść w skórę tych postaci, zapoczątkowując nowy kierunek polskiej poezji, z której wyrastają: z ogołocenia i nagości Różewicz, z wcielenia, dystansu i ironii - Herbert.

Źródło: Duży Format

1 2 3 4 5 6  następne »